"И это всё в тебе". Читайте отрывки из книги тюремных эссе Николая Статкевича

В издательстве "Камунікат" выходит сборник тюремных эссе Николая Статкевича "И это всё в тебе". Книгу можно заказать тут. Она непростая — о моральном выборе в сложных ситуациях, предателях и героях, инстинктах и психологии.

Статкевич начал писать этот сборник в апреле 2023 года, когда был заключённым исправительной колонии №13 в Глубоком. А завершил его в апреле 2026 года — уже свободным человеком в Минске. Между этими датами — мрак тюрьмы, освобождение с депортацией, которую политик не принял, новое заключение, инсульт. И, наконец, свобода.

Прочитать отрывки из книги "И это всё в тебе" можно здесь и сейчас. Еврорадио с согласия издателя эксклюзивно публикует фрагменты двух эссе.

ІНСТЫНКТ “СВОЙ-ЧУЖЫ”

...асаблівасць усіх пералічаных вышэй сацыяльных інстынктаў у тым, што яны дзейсныя толькі для “сваіх”, для чальцоў груп, з якімі сябе атаясамляе чалавек. А для “чужых” колькасць маральных стымулаў ці матыватараў рэзка зніжаецца. Да таго ж, апелюючы да страха перад “чужымі” і зайдрасці да дабрабыту “чужых”, у вачах значнай часткі звычайных людзей іх можна лёгка ператварыць у ворагаў.

Да ідэі наследных сацыяльных ці “маральных” інстынктаў, якія сфармаваліся ў людзей у працэсе сацыяльнай эва люцыі, пад уплывам тэорыі натуральнага адбору Чарльза Дарвіна на мяжы мінулага і пазамінулага стагоддзяў прыйшлі многія мысляры. Напрыклад, ідэолаг нямецкай сацыял–дэмакратыі Карл Каўтскі бачыў у сацыяльных маральных “жывёльных” інстынктах доказ натуральнасці паходжання сваёй ідэалогіі. Выбітны філосаф Фрыдрых Ніцшэ лічыў рэлігійную ці “статкавую”, па яго вызначэнню, мараль прыналежнасцю “масавага чалавека”, а “звышчалавекам” называў таго, хто здольны пераступіць праз гэтую мараль.

Але ХХ стагоддзе з яго двума крывавымі сусветнымі войнамі, татальным знішчэннем “варожых” нацыянальнасцяў ці класаў, з Асвенцымам і ГУЛАГам, яскрава паказала, што масавы чалавек здольны на любое злачынства. Масштабы зла былі настолькі беспрэцэдэнтнымі, што тэорыі пра прыроджаныя маральныя інстынкты апынуліся скампраментаванымі. На мой погляд, гэта не зусім заслужана. Проста, іх аўтарам варта было ўлічыць інстынкты падпарадкавання вышэйшым у іерархіі і “свой-чужы”, маніпуляцыя якімі з боку ўлады здольна ператварыць вялікую колькасць звычайных людзей у бязлітасных звяроў. Я, нават са сваім немалым досведам стасункаў з супрацоўнікамі апарата падаўлення беларускага рэжыма, працягваю лічыць, што ўсе беларусы, увогуле, небла гія людзі, пакуль ім не загадалі благое. А людзі, якія выконваюць злачынны загад, заўсёды здольныя пераканаць сябе ў слушнасці афіцыйна даведзеных аргументаў, што абгрунтоўваюць слушнасць іх незаконных дзеянняў. Якімі б недарэчнымі гэтыя аргументы не здаваліся. Іншы раз перавод са “сваіх” у “ворагі” падаецца незразумелым і цяжка тлумачальным, але ж ён здзяйсняецца і новыя “ворагі” нейтралізуюцца ці гінуць.

Разгледзім прыклад.

ЧУЖЫЯ “СВАЕ”

Гэта старая гісторыя, але майму бацьку яна не давала спакою ўсё жыццё. Напрыканцы 1943 года савецкія войскі ўступілі на Усходнюю частку Беларусі, якая з лета 1941 года была акупавана гітлераўцамі. Адразу ж пачалася мабілізацыя ў войска сярод мясцовага насельніцтва – мужчын, старэйшых за 17 год. 17-гадовыя хлопчыкі, паўгалодныя падчас калгаснага дзяцінства, галодныя падчас акупацыі, таму маларослыя і кволыя. І іх без усякага навучання кінулі ў атаку на нямецкія пазіцыі на рэчцы Проня, з трыма патронамі на вінтоўку (тады яшчэ такім давалі вінтоўкі): “Больше патронов вам не понадобится”. І ўсіх паклалі там пад агнём кулямётаў. Відавочцы казалі, што ў дзень, калі ў атаку кінулі толькі што мабілізаваных беларусаў, уся зямля была ўсыпана мёртвымі целамі.

Летам 1944 года савецкія войскі занялі ўсю тэрыторыю Беларусі. І зноў мабілізацыя і атакі ненавучаных 17-гадовых у лоб на нямецкія кулямёты ў Прусіі. Толькі вінтоўку ўжо давалі адну на чатырох: “Оружие добудете в бою”. Мой школьны настаўнік хіміі – адзін з нямногіх, хто ацалеў з гэтага пакалення 1927 года нараджэння. Падчас атакі ён падарваўся на пяхотнай міне каля сваіх пазіцый, і яго ўратавалі, хоць ён і застаўся інвалідам. Ён расказваў, як адбываліся гэтыя атакі. У атаку ішла рота – 100 маладых ненавучаных беларусаў і 4 вопытныя салдаты. З атакі вярталіся толькі гэтыя 4 вопытных, а 100 забітых беларусаў заставаліся ляжаць мёртвымі перад нямецкімі пазіцыямі. Роту папаўнялі чарговай сотняй беларусаў і ўсё паўтаралася. Потым, ужо дарослым і афіцэрам, я спрабаваў знайсці хоць нейкі ваенны сэнс у гэтым паслядоўным забойстве сваіх салдат з дапамогай ворагаў. Але так і не здолеў прыдумаць ніякага лагічнага тлумачэння.

Дапамог мне бацька. Ён распавёў, што перад прыходам савецкіх войск у іх дом прыехалі мясцовыя
паліцэйскія-калабаранты. На вачах жонкі і дачок яны застрэлілі майго дзеда, а бацьку моцна збілі. Потым, калі прыйшлі савецкія войскі, бацька пайшоў да ваеннага камісара раёна і папрасіўся дабраахвотнікам у войска, каб адпомсціць за свайго бацьку, бо да прызыўнога ўзросту яму заставалася яшчэ некалькі месяцаў. Але ваенны камісар пасмяяўся над ім, паляпаў па плячы і сказаў: “Бачу, бачу, што ты свой”. І бацьку адправілі ў афіцэрскую школу, якую ён не паспеў скончыць, бо завяршылася вайна. А ўсе яго сябры, якіх за “сваіх” не прызналі, загінулі ў Прусіі.

Потым бацька служыў у войску і ад сваіх аднаслужбоўцаў – былых франтавікоў даведаўся, як забівалі яго сяброў-аднагодкаў. І ён усё жыццё ненавідзеў калабарантаў і камуністаў. Пасля яго аповяда я зразумеў, чаму падчас вайны загінула амаль усё пакаленне беларусаў 1927 года нараджэння, уся “віна” якіх была толькі ў тым, што яны дзякуючы палітычнаму і вайсковаму “генію” Сталіна на тры гады апынуліся ў нямецкай акупацыі і, па меркаванню сталінскага рэжыма, за гэты час маглі трапіць пад уплыў варожай прапаганды і зрабіцца “чужымі”. Таму іх і знішчылі на ўсялякі выпадак самым “эканамічным” спосабам – без фабрыкацыі “справы”, неабходнасці ўтрымліваць у турме, задзейнічаць следчых, “суд” ды растрэльную каманду і нават траціць патроны.

Мінск, 28 красавіка 2026 года

НАРМАЛІЗАЦЫЯ ПОДЛАСЦІ

Нядаўна да мяне зноў звярнуўся былы сябра Народнай Грамады, які зараз знаходзіцца за межамі нашай краіны, яшчэ з адным пытаннем: Наша неразуменне выклікаюць некаторыя матэрыялы, што з’яўляюцца на пэўных дэмакратычных рэсурсах. Калі рэсурс, арыентаваны на нацыянальную культуру, рэгулярна звяртаецца да асвятлення прыватнага жыцця мярзотніка, які купіў сабе свабоду за кошт свабоды сваіх калегаў, абмяркоўвае нават колер трусоў яго сужыцелькі, калі відэаканал гэтага ж рэсурсу рэгулярна дае слова даносчыцы, з-за якой былі зняволены яе калегі, калі вызваленая палітзняволеная прызнаецца ў супрацоўніцтве са сваімі катамі, ухваляе іх, ды яшчэ заяўляе, што ніхто не мае права папікнуць яе гэтым. Як Вы ацэньваеце ўсё гэта?

Я ніколі не папікаў і не папікну нікога, хто дзеля сваёй свабоды падпісаў нейкае “прашэнне”, наадварот, заўсёды радуюся, што для некага скончылася турэмнае пекла. Зрэшты, чалавечая годнасць належыць самому чалавеку, і калі ён вырашыў памяняць яе на выйсце з цяжкой сітуацыі і думае, што здолее з гэтым жыць, то гэта яго годнасць і яго жыццё.

Іншая справа, калі дзеля вызвалення нехта ідзе на даносы, на “стукацтва”. Лічу, што гэта найвялікшая подласць – абменьваць сваю свабоду на свабоду іншых людзей. Даносчыкі для мяне – падонкі, з якімі я не маю ніякіх спраў. Тыя, хто патурае ім, тыражуе іх погляды ці жыццё, нармалізуе іх подласць. Мабыць, у душы “нармалізатараў” таксама ёсьць нешта падобнае.

Таксама лічу недапушчальным і стукацтва сярод палітзняволеных. Гэта няпраўда, што паведамляючы “нязначныя” звесткі пра іншых адміністрацыі, вы не шкодзіце ім. Вы не можаце ведаць, для якіх мэтаў і калі могуць быць скарыстаныя перададзеныя вамі звесткі, калі іх дастануць з асабістай справы, каб скарыстаць для нейкага “аператыўнага мерапрыемства”, каб зрабіць становішча ахвяры вашага даносу яшчэ больш невыносным. Спробы апраўдання свайго стукацтва зразумелыя – людзі амаль заўсёды апраўдваюць сябе. Але ж публічнае апраўданне подласці нармалізуе яе, наносіць шкоду маральнаму здароўю грамадства і ўзмацняе пазіцыі ворагаў свабоды. Таму трэба спыняць “нармалізатараў” ды іх “герояў”.

Што тычыцца апраўдання ўласных катаў, то міжволі ў галаву прыходзіць убачанае ў дзяцінстве – як сабака ліжа боты гаспадару, калі той б’е яго. Што ж трэба зрабіць з чалавекам, каб давесці яго да стану таго сабакі?

Метадаў для гэтага хапае. Але яны патрабуюць сістэмнай працы вялікай колькасці людзей з немалымі заробкамі. Навошта траціць немалыя грошы, час, каб нейкі чалавек, палітвязень, хай і вядомы сярод сваіх былых аднадумцаў, але ніякі не экстрэміст, не тэрарыст, публічна зганіў сябе? Думаю, што ёсць тры прычыны гэтага:

1) Чым болей медыйны чалавек, то тым больш шырокае ўздзеянне на грамадства акажа нармалізацыя ім даносаў, стукацтва і самапрыніжэння перад сваімі катамі.

2) Тыя, хто “працуе” з палітвязнямі, таксама людзі і жывуць сярод людзей. Як бы яны не самападманвалі сябе, але адчування, што яны займаюцца нізкай справай, ці хай нават нямога пытання ў вачах блізкіх пазбегнуць цяжка. Калі ж зломлены апанент публічна прыніжае сябе, у іх катаў узнікае пачуццё перавагі – “хай мы таксама ліжам, але нас хоць за гэта добра кормяць і ліжам мы не публічна”.

3) Беларусы вельмі законапаслухмяныя, ніякай арганізаванай злачыннасці ў нас няма, дыверсанты і сапраўдныя тэрарысты не водзяцца. Таму шматлікія сілавыя структуры мусяць даказваць сваю патрэбнасць начальству, каб не скарацілі. Таму барацьба з іншадумцамі і зняволенымі робіцца для іх галоўным заняткам.

А прымушэнне вядомых апанентаў начальства да ўхвалення сваіх катаў ды таго ж начальства вельмі падабаецца апошняму, што гарантуе і надалей шчодрае кармленне.

Што застаецца прыстойным людзям? На мой погляд – стаяць годна, пазбягаць подласці і подлых.