Якія аб'екты на тэрыторыі Беларусі могуць разглядацца як ваенныя мэты?

Пасля ультыматуму Уладзіміра Зяленскага Аляксандру Лукашэнку ў беларускім грамадстве разгарэлася дыскусія аб правамернасці ўдараў па Беларусі. Па якіх аб'ектах Украіна мае права біць, а па якіх — не? Што такое законная ваенная мэта? Ці можна біць па заводах, напрыклад, па "Інтэгралу", а па Мазырскім НПЗ?

На гэтыя пытанні ў эфіры Еўрарадыё адказвала юрыстка-міжнародніца Кацярына Дзяйкала.

— Ваенныя аб'екты можна вызначыць па двух асноўных крытэрыях.

Па-першае, гэта аб'ект, які з-за свайго характару, размяшчэння, прызначэння або спосабу выкарыстання ўносіць эфектыўны ўклад у ваенныя дзеянні. Гэта значыць ён прама зараз удзельнічае ў забеспячэнні ваенных аперацый.

Па-другое, яго поўнае або частковае разбурэнне павінна даваць відавочную ваенную перавагу ў канкрэтных абставінах. Не проста калі-небудзь у будучыні, а менавіта ў бягучай сітуацыі.

Гэта значыць, павінны адначасова прысутнічаць два элементы: аб'ект рэальна дапамагае ваенным дзеянням, а яго знішчэнне дае непасрэдную ваенную перавагу таму, хто наносіць удар.

Калі мы зыходзім з таго, што Украіна мае права на самаабарону, далей трэба вызначаць, якія аб'екты на тэрыторыі Беларусі могуць разглядацца як ваенныя мэты.

Гэта могуць быць толькі тыя аб'екты, якія сапраўды з'яўляюцца часткай ваеннага ланцужка або ваеннай лагістыкі і непасрэдна падтрымліваюць канкрэтныя ваенныя аперацыі Расіі. Гэта значыць, ёсць вялікая розніца паміж агульнай падтрымкай вайны і прамой падтрымкай канкрэтных баявых дзеянняў.

Напрыклад, калі на тэрыторыі Беларусі знаходзяцца расійскія вайскоўцы, рамантуецца ваенная тэхніка або ствараюцца лагістычныя цэнтры — дзе праходзіць мяжа паміж падтрымкай вайны ў цэлым і непасрэдным удзелам у ваенных дзеяннях, — задаецца пытаннем юрыстка.

У Беларусі шмат розных аб'ектаў працуюць на вайну Расіі супраць Украіны. Гэта месцы лячэння расійскіх вайскоўцаў, рамонт тэхнікі, лагістычныя цэнтры, нафтаперапрацоўчыя заводы і рэтрансляары.

— Важна разумець, што кожны выпадак ацэньваецца асобна. Больш за тое, часта ацэнка адбываецца ўжо пасля ўдару, таму што ўлічваецца яшчэ і прынцып прапарцыянальнасці.

Гэта значыць, нават аб'ект, які можа лічыцца ваеннай мэтай, нельга атакаваць, калі чаканая шкода мірным жыхарам будзе залішняй у параўнанні з ваеннай перавагай.

Гэта адзін з цэнтральных прынцыпаў міжнароднага гуманітарнага права. Калі ўзяць, напрыклад, рэтрансляары, пра якія казаў Зяленскі.

Звычайная вышка сувязі сама па сабе з'яўляецца грамадзянскім аб'ектам. Але калі на ёй усталявана спецыяльнае абсталяванне, якое выкарыстоўваецца для карэкціроўкі расійскіх удараў па Украіне і рэальна дапамагае атрымліваць ваенную перавагу, сітуацыя мяняецца.

Калі гэта абсталяванне прама зараз выкарыстоўваецца для кіравання або падтрымкі атак, то такі аб'ект становіцца значна бліжэй да ваеннай мэты.

Але пры гэтым усё роўна трэба ўлічваць канкрэтныя абставіны: дзе размешчана гэтая вышка, ці ёсць побач жылыя дамы, які магчымы ўрон для мірных жыхароў.

Гэта значыць, сама па сабе вышка не становіцца ваеннай мэтай аўтаматычна. Важная менавіта яе фактычная функцыя.

На іншым канцы гэтай шкалы знаходзяцца, напрыклад, медыцынскія ўстановы, дзе лечаць расійскіх вайскоўцаў.

Гэта аб'екты, якія маюць спецыяльную абарону паводле міжнароднага гуманітарнага права. Сам факт таго, што там знаходзяцца расійскія вайскоўцы, не робіць бальніцу ваеннай мэтай. Больш за тое, атакі на такія аб'екты могуць з'яўляцца ваенным злачынствам.

Гэта значыць, рэтрансляары, калі яны сапраўды забяспечваюць канкрэтныя ваенныя аперацыі, знаходзяцца бліжэй да ваенных аб'ектаў. А медыцынскія ўстановы — наадварот, максімальна далёка ад гэтага паняцця.

Цяпер пра месцы рамонту ваеннай тэхнікі.

Калі прадпрыемства рамантуе ваенную тэхніку або вырабляе кампаненты для ўзбраення, аднаго гэтага факту недастаткова. Трэба глядзець, наколькі прадпрыемства рэальна звязана з канкрэтнымі ваеннымі аперацыямі.

Напрыклад, завод можа вырабляць дэталі, якія выкарыстоўваюцца і ў грамадзянскай сферы. Тады ён можа заставацца грамадзянскім аб'ектам.

Важна разумець, ці цалкам прадпрыемства пераведзена на ваенныя патрэбы, ці ёсць у яго канкрэтныя сувязі з арміяй, ці пастаўляюцца яго прадукты напрамую для канкрэтных ваенных аперацый, наколькі яго дзейнасць звязана з бягучымі баявымі дзеяннямі.

Чым больш адказаў "так" на гэтыя пытанні, тым бліжэй аб'ект да ваеннай мэты.

Чым менш — тым больш ён застаецца грамадзянскім аб'ектам.

Тое ж датычыцца нафтаперапрацоўчых заводаў. Сам па сабе НПЗ — гэта грамадзянскі аб'ект. Ён вырабляе паліва, якое выкарыстоўваецца ў эканоміцы ў цэлым, а не толькі ў арміі.

Тое, што Расія атрымлівае паліва або што праца прадпрыемства падтрымлівае эканоміку ваюючай дзяржавы, само па сабе не робіць яго законнай ваеннай мэтай.

Міжнароднае гуманітарнае права вельмі дакладна размяжоўвае дзве рэчы: падтрымку вайны ў шырокім сэнсе — напрыклад, падтрыманне эканомікі дзяржавы і непасрэдную сувязь паміж канкрэтным аб'ектам і канкрэтнымі ваеннымі дзеяннямі.

Таму недастаткова сказаць, што аб'ект "дапамагае Расіі" або "умацоўвае расійскую эканоміку". Патрэбна канкрэтная прычынна-выніковая сувязь: аб'ект павінен рэальна забяспечваць ваенныя аперацыі і даваць ваенную перавагу ў бягучых умовах.

Чым мацней гэтая сувязь пацверджана фактамі, тым бліжэй аб'ект да ваеннай мэты, — падсумоўвае Кацярына Дзяйкала.