Кніга — не святая карова, але і не толькі тавар. Меркаванне Паўла Анціпава

На мінулым тыдні палітычная актывістка, медыйшчыца і пісьменніца-пачатковец Наста Рагатко падзялілася ў фэйсбуку, як у яе атрымалася ўласнымі высілкамі, без дапамогі выдавецтваў і нанятых піяршчыкаў, ператварыць сваю кнігу “Насі з сабой” у “бестселер — па беларускіх мерках”.

З гэтай нагоды Еўрарадыё паразмаўляла з пісьменнікам і сузаснавальнікам выдавецтва “Мяне няма” Паўлам Анціпавым пра тое, што ён думае пра досвед Рагатко па прамаціраванні свайго літаратурнага дэбюту і яго вынікі.

***

Я прачытаў допіс Насты Рагатко пра тое, як яна прадавала сваю кнігу “Насі з сабой”, і вырашыў адказаць — не як апанент, а хутчэй як чалавек з другога боку выдавецкай кухні, рэдактар, які штодня бачыць, як робяцца (і не робяцца) беларускія кнігі.

Пачну з галоўнага: гэта добры тэкст. Калі б ён быў дрэнны, яго б такім накладам наўрад ці прадалі б. З гэтага пункту гледжання прэтэнзій няма і быць не можа. Пытанне ў іншым: ці варта ўсім астатнім пісьменнікам паўтараць гэты шлях, і ці не губляецца за агрэсіўным прасоўваннем сам тэкст?

Наста мае рацыю: кніга, сапраўды, не сакральны прадмет. Гэта матэрыяльны аб’ект, і калі яго тапленне ў моры ці фотаздымак у берлінскай прыбіральні дапамагаюць продажам — чаму не. Пытанне толькі ў меры: выглядае гэта крыжова ці не? Тут я не бяруся судзіць — гэта заўсёды спрэчнае пытанне густу, а не прынцыпу.

Што тычыцца размовы пра бестселерства, то тут варта дадаць лічбаў, бо “бестселер па сумных эмігранцкіх мерках” — фраза прыгожая, але расплывістая. Калісьці ў Мінску паспяховай лічылася кніга накладам у 300 экзэмпляраў, зараз планка вырасла да тысяч. Сапраўдны “супербестселер”, па беларускіх мерках — гэта нешта каля 7 тысяч экзэмпляраў, як, па чутках, у Андрэя Горвата ці сукупны наклад кніг Віктара Марціновіча. Для параўнання: у Латвіі, дзе насельніцтва ў пяць разоў меншае за беларускае, бестселерам лічыцца кніга, якая разышлася накладам 17 тысяч за два гады. Гэтыя лічбы паказваюць, наколькі малы і абмежаваны наш кніжны рынак у эміграцыі — і наколькі любы поспех у ім адносны.

У выдавецтве, дзе я рэдактарствую, за той час, што Наста прасоўвае сваю кнігу, выйшла пяць кніг. У сукупнасці мы распаўсюдзілі 1400 менавіта новых кніг, не лічачы старых, з імі за той жа перыяд мы распаўсюдзілі 3400 асобнікаў. Таму, калі гаварыць пра лічбы, “Насі з сабой”, напэўна, яшчэ не дасягнула планкі “супербестселера”, але тысячу асобнікаў, здаецца, ужо пераадолела — і гэта, безумоўна, поспех.

Тэзіс “без выдавецтва нічога не зробіш” сапраўды не заўсёды працуе, але і не заўсёды верна адваротнае. Наста — унікальны выпадак: чалавек з відавочным талентам да камунікацыі, з вопытам працы ў медыя і палітыцы, здольны сабраць вакол сябе каманду і выдаткаваць уласны час на прасоўванне. Але выдавецтва прадае не адну кнігу, а партфель, дзеліць рызыкі і рэсурсы паміж аўтарамі. Калі ў цябе няма ні гэтага таленту, ні часу, ні гатоўнасці штодня здымаць відэа і пісаць тэксты пра сябе, самвыдат хутчэй пахавае кнігу, чым дапаможа ёй. Гэта не ўніверсальны рэцэпт, а стратэгія для канкрэтнага тыпу асобы.

А зараз пра прафесійную супольнасць — і вось тут я хачу быць асцярожным. Кожны пісьменнік — паспяховы або не — рана ці позна скажа, што “супольнасць яго не прымае”. Калі пачытаць допісы менш вядомых аўтараў, там знойдзецца тое самае адчуванне. Але беларуская літаратурная тусоўка насамрэч вельмі неаднародная: ёсць кола вакол прэмій Беларускага ПЭН-цэнтра, ёсць афіцыйны Саюз пісьменнікаў, ёсць проста актыўныя чытачы са сваімі густамі, ёсць маленькія колы вакол розных выдавецтваў. Гаварыць пра “адзіную супольнасць”, якая нешта калектыўна адхіляе, — перабольшанне. Хутчэй, гэта заўсёднае адчуванне недалюбленасці, знаёмае, здаецца, любому аўтару. І тут я скарыстаюся момантам, каб зрабіць невялікі заклік: калі вам падабаецца кніга — напішыце пра гэта аўтару ці аўтарцы асабіста. Негатыў заўсёды гучнейшы за пахвалу, а пісьменнікі, як і ўсе, жывуць з адчування, што іх чытаюць і разумеюць.

Галоўны мой сумнеў  — не ў маркетынгу як такім, а ў тым, што за агрэсіўнай піяр-кампаніяй амаль знікла размова пра сам тэкст. Пра кнігу гавораць праз фігуру аўтаркі, праз яе сустрэчы з дыпламатамі, праз выставу расіян,  — але не праз тое, што ў ёй напісана. Гэта заканамерны, але сумны эфект: калі крытэрыем поспеху становіцца колькасць (прадаць тысячу экзэмпляраў), гэта лёгка заўважыць. Калі ж крытэрыем з’яўляецца якасць тэксту, для гэтага патрэбна жывая крытычная супольнасць, рэцэнзіі і час. А з моманту выхаду кнігі прайшло яшчэ надта мала часу. 

Тут карысна ўспомніць іншы прыклад  — кнігу Евы Вежнавец “Па што ідзеш, воўча?”, якая спачатку проста ціха прадавалася, а пасля атрымала літаратурную прэмію і “выстраліла” ўжо без настолькі агрэсіўнага самапрасоўвання. Гэта абвяргае тэзіс пра тое, што добрая кніга не здольная сама сябе прадаваць. Моцны тэкст рана ці позна знаходзіць свайго чытача нават без бесперапыннага маркетынгу. 

Так што мой адказ Насце просты: яна дасягнула сваёй мэты, і крытыкаваць яе за гэта  — глупства. Але хацелася б, каб пасля ўсіх гэтых пастоў пра стратэгіі і продажы хто-небудзь нарэшце напісаў, пра што іменна сама кніга, — а не толькі пра тое, як яе прадавалі.