Разня і генацыд ці проста трагедыя? Чаму і як тэма Валыні падзяляе палякаў і ўкраінцаў

Канфлікт паміж Польшчай і Украінай не сціхае ўжо больш за месяц. Пакуль што ён не заходзіць далей за публічныя заявы і шпурлянне ўзнагародамі, сярод якіх найвышэйшы польскі ордэн — Белага Арла. Але хто ведае, да чаго яшчэ ў прыступе “гістарычнай справядлівасці” здольныя дайсці саюзнікі па антырасійскай кааліцыі.

За вэрхалам стаіць спрэчка вакол гісторыі Украінскай паўстанцкай арміі (УПА) і падзей на Валыні ў 1940-я гады. У чым сутнасць гэтых падзей 80-гадовай даўніны? Чаму гэтая тэма дагэтуль не пакідае ў спакоі нашых суседзяў? Давайце разбірацца разам.

Белы Арол як сімвал канфлікту

Кур’ерская служба ўкраінскай “Новай пошты” прыняла пасылку ў канцылярыю прэзідэнта Польшчы. У скрынцы была найвышэйшая польская ўзнагарода — Ордэн Белага Арла (выдаецца з 1705 года). Адпраўніком пасылкі быў Уладзімір Зяленскі.

Ланцужок падзей, які прывёў непасрэдна да гэтай пасылкі, пачаўся 26 траўня. У той дзень украінскі прэзідэнт надаў Асобнаму цэнтру спецыяльных аперацый “Поўнач” Узброеных сіл Украіны ганаровую назву “Герояў УПА”.

Прэзідэнт Польшчы, кансерватар і, дарэчы, гісторык, Караль Наўроцкі адрэагаваў неадкладна. Ён заявіў, што крок Зяленскага “даказвае, што Украіна з пункту гледжання свайго менталітэту, які ўслаўляе бандытаў і забойцаў Украінскай паўстанцкай арміі, не гатовая быць часткай еўрапейскай сям’і”. І неўзабаве запрапанаваў, каб на пасяджэнні Ордэна Белага Арла было разгледжана пытанне пра пазбаўленне Зяленскага гэтай узнагароды. 

Пасяджэнне адбылося 8 чэрвеня. Рашэнне не было апублікавана. Але журналісты даведаліся, што было рэкамендавана пазбавіць Зяленскага ўзнагароды, калі “ўкраінскі бок не зробіць ніякіх крокаў”. 

Пазней Зяленскі расказаў, што паміж бакамі былі спробы вырашыць канфлікт дыпламатычна. У Варшаву прыязджалі кіраўнік і першы намеснік Офіса прэзідэнта Украіны Кірыл Буданаў і Сяргей Кісліца. Але безвынікова.

“[Тады] я прапанаваў польскаму прэзідэнту сустрэцца. Я сказаў: давайце правядзём канферэнцыю. Польскі прэзідэнт робіць наступны крок: ён кажа, што Украіне няма месца ў Еўропе, таму што гэта дрэнна для польскага фермера. Каб потым ціснуць на [прэм’ер-міністра Дональда] Туска, каб ён заблакіраваў кластар. Гэта звязаныя рэчы”, — расказвае пра развіццё канфлікту Зяленскі.

У выніку ўзнагарода, уручаная Зяленскаму папярэднім прэзідэнтам Польшчы, Анджэем Дудай, у 2023 годзе, паехала ў Варшаву. А за ёю — іншыя ўзнагароды, уручаныя палякамі ўкраінскім палітыкам у розныя гады. З імі развіталіся прэзідэнты Леанід Кучма, Віктар Юшчанка і Пятро Парашэнка, Кірыл Буданаў, кіраўнік МЗС Андрэй Сібіга і былы прэм’ер-міністр Уладзімір Гройсман.

Пры гэтым усім прэс-сакратар прэзідэнта Польшчы Рафал Ляськевіч падкрэсліў, што рашэнне Наўроцкага “не скіравана супраць украінцаў, а Расія застаецца ворагам Украіны і ўсёй вольнай Еўропы”. У Варшаве лічаць, што прычынай крызісу стаў Зяленскі.

Гісторыкі і палітыкі без паразумення

“Валынскай разнёй” гісторыкі называюць этнічныя чысткі, праведзеныя падчас нямецкай акупацыі Заходняй Украіны ўкраінскімі нацыяналістамі ў 1942–1944 гадах. Лічыцца, што іх пік прыйшоўся на ноч з 10 на 11 ліпеня 1943 года, калі, паводле польскіх гісторыкаў, атрады УПА пры падтрымцы мясцовага ўкраінскага насельніцтва атакавалі каля 100 вёсак, дзе пераважалі палякі.

Тут важна адзначыць, што ўкраінскія гісторыкі ставяць пад сумнеў скаардынаванасць той атакі.

Да гэтага часу невядомая дакладная лічба загінулых. Паводле некаторых падлікаў, гаворка ідзе пра больш як 50 тысяч палякаў і некалькі тысяч украінцаў. Сярод ахвяр нямала і прадстаўнікоў іншых нацыянальных меншасцей — рускіх, габрэяў, армян.

Паміж польскімі і ўкраінскімі гісторыкамі дагэтуль няма кансэнсусу адносна тых падзей. Пачынаючы ад прычын, заканчваючы колькасцю ахвяр і тэрміналогіяй. Напрыклад, украінскія гісторыкі называюць тыя падзеі трагедыяй, а польскія — разнёю.

У 1940-я Валынь знаходзілася пад ціскам адразу з некалькіх бакоў. Там аперыравалі войскі Трэцяга рэйха, Чырвоная армія і савецкія партызаны, УПА, польская Армія Краёва і іншыя, нікому не падкантрольныя фарміраванні. 

Украінскія гісторыкі таму і кажуць, што падзеі ў Валыні варта разглядаць як узаемныя злачынствы супраць мірнага насельніцтва. А не як спланаваны генацыд — хаця менавіта гэтае слова ў 2016 годзе замацаваў за імі польскі Сейм.

У 1994 годзе Польшча і Украіна падпісалі дамову аб збераганні месцаў памяці і пахаванняў ахвяр. Праз тры гады была падпісана супольная заява аб паразуменні і паяднанні.

У 2003 годзе прэзідэнты Леанід Кучма і Аляксандр Кваснеўскі папрасілі адно ў аднога ўзаемнага прабачэння. А напярэдадні 70-й гадавіны падзей у Валыні (2013 год) у сумеснай заяве яны напісалі: “Мы просім нашых суайчыннікаў зрабіць усё магчымае, каб ушанаванне памяці ахвяр мінулых канфліктаў не стала інструментам распальвання адносін і марнавання дасягненняў працэсу прымірэння паміж нашымі народамі”.

Падобнае зрабілі і іх наступнікі — Віктар Юшчанка і Лех Качыньскі. 

Настроі моцна змяніліся ў 2015–2016 гадах. Ва Украіне ўжо адбылася Рэвалюцыя годнасці, потым анексія Крыма Расіяй. Пачалася вайна за Данбас. А ў Польчшы да ўлады прыйшлі кансерватары з партыі “Закон і Справядлівасць”. 

Украінскі бок не раз падкрэсліваў, што гларыфікацыя АУН-УПА і іх лідараў (Сцяпана Бандэры і Рамана Шухевіча) звязана перш за ўсё за іх супрацівам савецкай акупацыі і не накіравана супраць палякаў і падзей 1940-х на Валыні. Тым не менш, у 2016 годзе польскі Сейм ухваліў 11 ліпеня як Нацыянальны дзень памяці генацыду, учыненага ўкраінскімі нацыяналістамі супраць грамадзян Другой Рэчы Паспалітай. 

А ў 2017 годзе ва Украіне спынілася эксгумацыя ахвяр Валынскай разні. Такім чынам Украінскі інстытут нацыянальнай памяці адказаў на знішчэнні ў Польшчы помнікаў воінам УПА. 

Толькі пад канец 2024 года польскі і ўкраінскі міністры замежных спраў, Радаслаў Сікорскі і Андрэй Сібіга, паведамілі, што дайшлі да паразумення і працэс будзе адноўлены. Першыя перапахаванні ахвяр “Валыні” адбыліся ўжо ўвесну 2025 года. Гэты крок і палітыкі, і гісторыкі называлі прарывам у польска-ўкраінскіх адносінах.

Белых Арлоў вярнулі. Што будзе далей?

Тэма Валынскай разні перыядычна ўзнікае ў польскай павестцы. Часта гэта звязана з палітычнымі падзеямі ўнутры краіны — напрыклад, з выбарамі. 

Калі Караль Наўроцкі яшчэ быў кандыдатам у прэзідэнты, ён не раз згадваў украінцаў, а разам з тым і Валынь. А ў 2025 годзе ён заявіў: “Адстойваючы польскія інтарэсы, я хацеў бы выразна паўтарыць, што пакуль не будуць вырашаны нашыя [з Украінай. — Еўрарадыё] пытанні, у тым ліку эксгумацыя ахвяр валынскага генацыду ва Украіне, я не бачу будучыні для Украіны ў Еўрапейскім Саюзе і НАТА”.

Такімі заявамі актыўна карыстаецца расійская прапаганда. Ёй нават нейкіх дадатковых высілкаў рабіць не трэба — можна проста заяўляць, што “Украіна губляе саюзнікаў”.

Але кіпіць і польскі інтэрнэт. Тым не менш, пакуль адны пашыраюць вобраз “украінцаў-бандэраўцаў”, іншыя абгрунтоўваюць, чаму нават такі дыпламатычны канфлікт не роўны спыненню дапамогі Украіне. 

Яшчэ важна ўлічваць, што ў Польшчы цяпер жыве каля 1,7 млн украінцаў. Яны закладнікі канфліктаў паміж палітыкамі. 9–10 чэрвеня 2026 года для выдання Rzeczpospolita было праведзена апытанне: ці паўплывала рашэнне Зяленскага надаць украінскаму падраздзяленню імя “Герояў УПА” на стаўленне палякаў да ўкраінцаў і Украіны? 51,9% рэспандэнтаў адзначылі пагаршэнне, на 31,9% гэта не паўплывала, 11,7% не мелі меркавання на гэты конт, а 4,5% адказалі, што іх стаўленне, наадварот, нават палепшылася. 

Пакуль палякі і ўкраінцы адно аднаго не чуюць і не разумеюць. Так лічыць польскі публіцыст Міхал Патоцкі:

“Украінцы не разумеюць, наколькі важнай і балючай для вялікай часткі польскіх грамадзян з’яўляецца справа ахвяр Валынскай трагедыі і таго, што мы шмат гадоў не маглі працаваць ва Украіне, шукаць рэшткі ахвяр, каб перапахаваць іх як трэба.

З іншага боку, у Польшчы часта не разумеюць, што для Украіны УПА — гэта перадусім сімвал барацьбы супраць Масквы, незалежна ад таго, як называлася тады краіна з такой сталіцай. І гэтыя нацыяналістычныя сімвалы выкарыстоўваюцца інструментальна ўкраінскімі ўладамі для таго, каб дадаткова матываваць людзей на барацьбу супраць Расіі, што таксама зразумела”. 

23 чэрвеня з нагоды абвастрэння польска-ўкраінскіх адносін дзясяткі польскіх і ўкраінскіх медыя апублікавалі супольны зварот. Яны пішуць, што “гадамі Расія распаўсюджвала дэзынфармацыю ў вялікіх маштабах, спрабуючы ўбіць клін паміж палякамі і ўкраінцамі, і цяперашні крызіс у адносінах спрашчае гэта”. 

У тэксце аўтары звяртаюць увагу, што на працягу апошніх 12 гадоў Украіна абараняе Польшчу і Еўропу ад расійскага імперыялізму. Яны таксама згадваюць, як на самым пачатку поўнамаштабнай вайны Польшча разам з еўрапейскімі саюзнікамі спяшалася на дапамогу Украіне, “забяспечваючы ваенную тэхніку, грошы, гуманітарную дапамогу і прымаючы амаль 2 мільёны ўкраінскіх бежанцаў”. І гэты маштаб салідарнасці тады “ўразіў свет”. 

Цяпер жа, паводле журналістаў, палітыкі выкарыстоўваюць трагічныя моманты польска-ўкраінскай гісторыі для сваіх мэт. Аднак агульная задача — спыніць пуцінскую Расію.

“Час для сур’ёзных размоў пра мінулае, для прызнання грахоў і прымірэння надыдзе, калі Украіна — пры падтрымцы сваіх саюзнікаў — пераможа агрэсара. Гэта цяжкі час для палякаў і ўкраінцаў. Нашы палітыкі павінны праявіць мудрасць і здаровы сэнс, шукаць паразумення і выйсця з крызісу. 

Нашы грамадствы павінны не паддавацца на маніпуляцыі, а працягваць падтрымліваць адно аднаго. Дзеля агульнай будучыні, у якой Польшча і Украіна могуць разам адыгрываць ключавую ролю ў Еўрапейскім Саюзе”.