“Дом пусты, а мы жывём тут”. Дзве гісторыі палітвязняў, якіх дэпартавалі год таму

21 чэрвеня 2025 года адбылося першае групавое вызваленне беларускіх палітычных зняволеных у выніку перамоў рэжыму Лукашэнкі са спецпасланнікам ЗША Джонам Коўлам. Тады ў Вільнюс фактычна былі дэпартаваны 14 чалавек. У тым ліку вядомы блогер Сяргей Ціханоўскі, асуджаны на 19 з паловай гадоў калоніі.

Пасля гэтага на працягу года адбыліся яшчэ тры візіты Коўла, пасля якіх з Беларусі былі вызвалены сотні зняволеных.

Еўрарадыё пагаварыла з двума палітычнымі зняволенымі з той групы і спытала, як для іх прайшоў гэты год на волі.

Ігар Карней: “Лепш быць будаўніком, чым зэкам”

Былога журналіста Радыё Свабода Ігара Карнея арыштавалі ў ліпені 2023 года. Амаль праз год, у сакавіку 2024-га, яму вынеслі прысуд: 3 гады калоніі агульнага рэжыму за “стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім” (арт. 361-1 КК РБ).

Ужо ў снежні таго ж года Карнея асудзілі па ч. 1 арт. 411 (“Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы”) і прызначылі яму яшчэ 10 месяцаў зняволення.

— Як ваша праца, ці прывыклі вы да яе, што там адбываецца?

— Якраз прайшло тры месяцы. Калі б год таму мне сказалі пафантазіраваць пра будучыню, я б ніколі не ўявіў сабе такую радыкальную змену спецыялізацыі. Гэта была імправізацыя.

Спачатку было нязвыкла, бо на прамысловым узроўні будаўніцтвам я ніколі не займаўся. У дзяцінстве, жывучы ў вёсцы, я любіў нешта майстраваць, там гэта было звычайнай справай: дарослыя самі рабілі мэблю і розныя прыстасаванні для дома. Аднак на высокім прафесійным узроўні ў мяне не было ні навыкаў, ні вопыту.

Першы час давялося быць “узроставым вучнем майстра”. Лёс мігранта не скупіцца на сюрпрызы, таму давялося вывучаць гэтую навуку фактычна з нуля. Цяпер ужо ёсць зрухі: я спраўляюся практычна з усімі інструментамі з арсенала.

Праца самая розная: ад замешвання бетону да кладкі чарапіцы. І ламаць, і будаваць. Фізічна гэта нялёгка, улічваючы мой узрост, і ўсё даводзіцца схопліваць на ляту. Але ёсць запатрабаванасць. Да таго ж гэта адна з мірных прафесій, якая можа быць карыснай у любы момант і пашырае кругагляд.

— У вас нейкая канкрэтная спецыяльнасць ці розныя функцыі?

— Функцыі розныя. Я цяпер на Азорскіх астравах, тут няшмат экспатаў. У асноўным сюды прыязджаюць заможныя людзі са Злучаных Штатаў і Канады, якія бліжэй да пенсіі купляюць або будуюць нерухомасць, бо тут цішэй і танней.

Раней Азоры былі terra incognita, а цяпер тут турыстычны бум. Мясцовыя жыхары праводзяць рэнавацыю старых “дзедаўскіх” дамоў на сучасны лад, каб прымаць турыстаў. Маштабы тут прыстойныя, дэфіцыту зямлі няма.

Рынак будаўніцтва развіты слаба, таму даводзіцца рабіць усё. У гэтай сферы, як “рухавік прагрэсу”, працуюць украінцы — яны трымаюць фірму.

У нас постсавецкі інтэрнацыянал: беларусы, расіяне, украінцы і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. Мы можам размаўляць на зразумелай мове, а не тлумачыцца жэстамі.

— Ці ведаюць яны пра ваш бэкграўнд і лёс?

— У асноўным ведаюць. З некаторымі я быў знаёмы яшчэ да пачатку працы. Людзі цікаўныя, знаходзяць інфармацыю ў сеціве і здзіўляюцца. Для многіх становіцца адкрыццём, што ў Беларусі ў XXI стагоддзі, у еўрапейскай краіне, адбываецца такое дзікунства.

Я спадзяваўся, што праца дапаможа нарасціць мускулы, але атрымалася наадварот. На другі дзень пасля вызвалення ў Вільні я важыў 79 кілаграмаў. Пры тым што за два месяцы да гэтага я быў у атрадзе, і гэта было палёгкай. Гэта былі два месяцы, калі я бачыў сонца, неба, быў у калектыве людзей. Я “ад’еўся”. Думаю, тады важыў каля 70 кілаграмаў.

Пасля вызвалення я хутка набраў вагу да 93 кілаграмаў, але, пачаўшы працаваць на будоўлі, зноў стаў імкліва яе губляць. Цяпер важу каля 81–82 кілаграмаў.

Праца інтэнсіўная, няма калі разглядаць краявіды, хоць від на кожным аб’екце “пяцізоркавы” — на акіян і буйную расліннасць. Зімы тут няма, пастаянна нешта цвіце. Таму адно кампенсуецца другім.

— Ці заўважылі вы за сабой звычкі з калоніі, якія перанесліся ў жыццё?

— Адна з такіх звычак — ранні пад’ём. Цяпер устаць у любы час для мяне не праблема. У ізалятарах мазырскай калоніі пад’ём быў а пятай раніцы. Калі зверху паспіш хоць адну гадзіну, здаецца, што выспаўся на некалькі сутак наперад.

Таксама прывык да парадку. Гэта крыху нагадвае вайсковыя звычкі. Турэмная дысцыпліна няправільная, яна будуецца на здзеках і сегрэгацыі, але так ці інакш прымушае сачыць за сабой: каб адзенне было ў парадку, каб сам быў чысты. І цяпер я стараюся абслугоўваць сябе сам, не ствараючы цяжкасцей іншым.

Гэта было першае, што мяне здзівіла і засмуціла, калі на другі-трэці дзень у Вільні я ўбачыў адсутнасць адзінства. Седзячы за кратамі, ты грэешся думкай, што людзі на волі — гэта адзіны кулак, бо ў Беларусі гэта цяжка зрабіць. А аказалася, што колькі людзей з лідарскімі праявамі, столькі і меркаванняў.

Што датычыцца стратэгіі вызвалення, тут складана. Замест таго, каб абвінавачваць адно аднаго, лепш сесці і падумаць, якую стратэгію прыняць. Як на мяне, працяг санкцый павінен быць.

Як бы ні храбрыліся беларускія чыноўнікі, гэта дзейсны інструмент. Калі яны вымушаны ісці на “гандаль людзьмі”, продаж палітвязняў, значыць, іх моцна прыціснулі. Без заходніх тэхналогій развіццё немагчыма. Практыка паказвае, што калі яны перайшлі на кітайскую альтэрнатыву, то ўсё пасыпалася ў прамысловасці. Эканамічнага развіцця фактычна няма.

Патрэбны і дыпламатычныя крокі, бо відаць, што інакш выцягнуць палітвязняў складана. Без прапановы з боку ЗША наўрад ці была б такая колькасць людзей на волі. Але мы не ведаем, што пастаўлена на кон.

Дыпламатыя не азначае адмену санкцый. Адно другому не супярэчыць. Трэба атакаваць рэжым з розных бакоў усімі даступнымі сродкамі.

Тое, што санкцыі неэфектыўныя, — магчыма, яны не настолькі глыбокія, як маглі б быць за гэты час. Тым не менш ужо сотні людзей на волі. На жаль, і маіх сяброў яшчэ шмат застаецца, вельмі хочацца бачыць іх дома.

Гэта вельмі нецывілізавана, калі людзей проста без пытанняў выкідваюць, анулююць пашпарты, не даючы нават гіпатэтычнага права на вяртанне.

— Што вас яшчэ здзівіла пасля выхаду на свабоду?

— Седзячы там, у прынцыпе дэградуеш, у тым ліку на тэхнічным узроўні.

Здзівіў маштаб, які набыў штучны інтэлект. Яшчэ ў недалёкім 2023 годзе, калі мяне забралі, гэта былі толькі размовы. Цяпер я ўражаны яго маштабамі.

Я ўсё яшчэ не звяртаюся да яго па дапамогу, хаця мог бы, бо пасля вызвалення я пачаў пісаць кнігу. Мог бы кансультавацца з ім, але я “олдскульны”, мне прасцей сесці і ўспомніць, тым больш што гэта было “па гарачых слядах”.

А так, пакуль я сядзеў у калоніі, былі выбары ў ЗША. Народ другі раз выбраў Дональда Трампа — гэта было дзіўна. Яшчэ больш дзіўна тое, што гэты Трамп фактычна мяне вызваліў. І трэцяе — калі высветлілася, што месца маёй працы было ліквідавана рукамі таго ж Трампа. Адзін чалавек можа нарабіць дзіўных рэчаў у розных месцах і быць нелагічным.

— Як ідуць справы з легалізацыяй?

— З легалізацыяй вялікія праблемы. Мае калегі-палітвязні ў Польшчы і Літве ўжо маюць афіцыйны статус, але ў мяне атрымалася інакш.

Я разлічваў на ўз’яднанне сям’і, бо ў жонкі і дачкі ёсць від на жыхарства. Але партугальская бюракратыя аказалася вельмі ўедлівай.

Ад мяне запатрабавалі даведку аб несудзімасці з Беларусі, а я спрабаваў патлумачыць, што не магу атрымаць там ніводнай даведкі. Чыноўнікі гэтага не разумеюць, хоць іхняя дыктатура скончылася ўсяго 50 гадоў таму.

Каб пазбегнуць дэпартацыі ў Літву (краіну першага ўезду), я падаўся на міжнародную абарону. Але праз два месяцы (ужо ў маі) працэс замёр.

Справа ў тым, што ў міграцыйнай службе Партугаліі адбыўся карупцыйны скандал. Супрацоўнікі гандлявалі “залатымі пашпартамі”. Службу разагналі, кадры набіраюць нанова, а ўсе справы замарожаны. Мае часовыя дакументы пратэрмінаваны, літоўская віза заканчваецца. Я ў падвешаным стане, але спадзяюся, што гэта часовыя цяжкасці.

Я задаволены, што на волі, хоць гэтая воля і ўмоўная. Усе шэсць месяцаў у адзіночцы я думаў пра тое, як буду вызвалены. Мая маці засталася ў Беларусі, і я думаў, што будзе магчымасць з ёй убачыцца. Гэта важна, бо яна ўжо ў сталым узросце.

Паколькі мяне і астатніх выдварылі, гэта не ўпісваецца ў нормы цывілізаванай краіны. Палове людзей не далі дакументы. І ў мяне забралі ўсе прысуды, апеляцыі. Але калі “не да законаў, то яно так шырокім фронтам”.

З аднаго боку, гэта добра, бо мне трэба было сядзець яшчэ да канца гэтага года. І лепш быць будаўніком, чым зэкам. Але тое, што застаецца шмат людзей і працэс стаў на паўзу, — не радуе.

Ціск і здзекі працягваюцца. Доўгі тэрмін у такіх умовах не робіць чалавека здаровым і ўплывае на ментальнае здароўе. Пастаяннае самаедства, існаванне ў ізаляванай прасторы адбіваецца на здароўі.

Чым даўжэй знаходзішся там, у адзіночцы, тым горш у перспектыве. Так ці інакш гэта яшчэ дасца ў знакі. Хочацца, каб як мага менш людзей трапіла ў гэтую “мясарубку”.

Ежы Жывалеўскі: “Кожную другую-трэцюю ноч мне сніцца Гродна і турма”

У сакавіку 2023 года падчас закрытага суда грамадзянiна Польшчы, прадпрымальніка Ежы Жывалеўскага, які з пачатку 2000-х жыў у Гродне, асудзілі на 4 гады калоніі за “агентурную дзейнасць” (арт. 358-1 КК РБ).

За час зняволення дзяржТБ зрабіла пра Жывалеўскага два сюжэты, у якіх яго назвалі “кантрабандыстам, завербаваным пад псеўданімам Пасейдон”.

— Як вы сябе адчуваеце зараз? Прайшоў год пасля вызвалення — ці адчуваеце вы сябе цалкам рэабілітаваным і адаптаваным да новай рэальнасці?

— Грамадства мяне ўжо прыняло і адаптавала, я пачаў сустракацца з сябрамі. Адчуваю сябе ўжо больш-менш добра, пачынаю прыходзіць у сябе. Сям’я і сябры мяне вельмі падтрымліваюць.

Я нават хадзіў на стадыён паглядзець, як гуляюць у футбол, ці сам спрабаваў ударыць па мячы — у агульным, вяртаюся да нормы. Аднак не магу сказаць, што цалкам аднавіўся.

У мяне шмат хвароб, якія патрабуюць доўгага лячэння або санаторыя, напрыклад, падагра і астэапароз. Чэргі на працэдуры велізарныя — толькі на канец года. А служба сацыяльнага страхавання ўвогуле адмовіла мне ў санаторыі, прызнаўшы цалкам здаровым і прыдатным да працы.

Раз на адзін-два месяцы я наведваю псіхіятра, прымаю заспакаяльныя і антыдэпрэсанты, бо перажытае вяртаецца. Сёння ноччу мне зноў сніўся Гродна, мае знаёмыя і калегі, якія засталіся там.

Практычна кожную другую-трэцюю ноч мне сніцца Гродна і турма; гэта не прайшло нават праз год. Сёння нават снілася, што долар каштаваў больш за 405 рублёў.

Кожны раз, калі я прымаю душ, я заўважаю, што падціскаю пальцы на нагах ад страху або няўпэўненасці. Гэта вельмі непрыемнае адчуванне.

Фінансавая сітуацыя вельмі цяжкая. Усё засталося ў Беларусі, нас пазбавілі сродкаў да існавання і працы, якая там была. Цяпер мы жывём на мізэрныя дапамогі і падтрымку сяброў і сям’і.

— Праблемы са здароўем пачаліся менавіта ў калоніі?

— Так, шмат што пачалося там. Праз пастаянную працу на нагах развіўся моцны варыкоз. У калоніі прапаноўвалі аперацыю, але я адмовіўся, бо пра ўрачоў там былі дрэнныя водгукі. Жонка дасылала мне таблеткі, я іх прымаў, і стала крыху лягчэй. Ужо пасля вызвалення ў Польшчы мне зрабілі аперацыю — было 30 надрэзаў на адной назе.

Таксама ў турме развіўся астэапароз. Моцна балелі пальцы рук, я страціў адчувальнасць ва ўказальным пальцы левай рукі і вялікіх пальцах ног. Па раніцах боль такі, што пальцы трэба літаральна “ламаць”, каб яны пачалі рухацца.

На волі я ўбачыў, што ў гэтых інтэрв’ю не ўсё было так, як я казаў: нешта выразалі, нешта дадалі. Другое інтэрв’ю браў паляк, нейкі “бежанец” з Польшчы [Даніэль Мікусек. — Еўрарадыё], ад якога моцна пахла “ўчарашнім” алкаголем. Напэўна, ён сваё сумленне запівае.

— У вас у калоніі была белая бірка, а не жоўтая (экстрэмісцкая). Чаму?

— Я не ведаю чаму, але гэта было мне ў плюс, і я не пытаўся пра гэта. Я мог не хадзіць на ўсе праверкі і праз нейкі час атрымаў права на ніжнюю шконку, што ў маім узросце важна.

Адміністрацыя ставілася да мяне больш-менш нармальна, хаця адразу сказалі, што шанцаў на датэрміновае вызваленне ў мяне няма.

— У інтэрв’ю вы казалі, што ваша маці не ведала пра турму. Яна ў выніку даведалася?

— Не, яна так і не даведалася да самай смерці. Яна пражыла ўсяго тры тыдні пасля майго вяртання.

Мая жонка і сын яшчэ заставаліся ў Беларусі, пакуль сыну не споўнілася 18 гадоў. Ён паступіў у ПТВ, каб атрымаць адтэрміноўку ад арміі. І адразу з’ехаў у Польшчу.

А на наступны дзень жонка паведаміла ў школу, што ён не будзе вучыцца, і прыйшла міліцыя з пытаннямі, дзе ён. Уявіце сына “польскага шпіёна” ў беларускай арміі — як бы да яго там ставіліся?

— Вы сумуеце па Беларусі?

— Вядома. Сумую па Гродне, па доме, які пабудаваў сваімі рукамі, па відах на замак і Нёман.

Цяпер дом стаіць пусты, за ім наглядаюць суседзі і цешча. Мы не можам яго прадаць, бо сын там прапісаны, а выпісаць яго можна толькі пры асабістай прысутнасці ў ваенкамаце.

Таму дом пусты, а мы жывём тут.