Як рэчыцкія школьнікі пацярпелі ў аўтааварыі летам 1997 года — і як тады адрэагавалі ўлады

Аўтобус вёз дзяцей з Рэчыцкага раёна на адпачынак за мяжу — і трапіў у страшную аварыю. Пакаралі за гэта вадзіцеля і арганізатараў паездкі.

Мы зараз расказваем не пра выпадак 17 чэрвеня 2026 года, калі ў выніку абстрэлу ў Бранскай вобласці пацярпеў аўтобус са школьнікамі, якія ехалі адпачываць у Геленджык, а таксама загінула цяжарная (па інфармацыі беларускіх улад) жонка трэнера.  

Згаданая трагедыя здарылася 29 гадоў таму, у ліпені 1997-га ў Беларусі. Яна аказалася больш драматычнай па наступствах, і беларускія ўлады адрэагавалі на яе інакш, чым на нядаўні выпадак. 

Еўрарадыё з дапамогай архіваў газет “Народная воля” і “Свабода” ўзгадвае акалічнасці тых падзей.

Аварыя пад Кобрынам

Летнім днём калона з чатырох аўтобусаў з дзецьмі з Рэчыцкага раёна, а іменна тэрыторый, пацярпелых ад Чарнобыля, рухалася ў бок мяжы — у Бельгію. Дзеці ехалі на аздараўленне. 

На 17-м кіламетры аўтастрады Брэст — Масква, каля вёскі Камень Кобрынскага раёна, машыны трапілі пад дождж. Калона рухалася без суправаджэння ДАІ, хоць такое суправаджэнне было неабходным.

Першым ішоў двухпавярховы аўтобус “Неаплан”, якім кіраваў 57-гадовы бельгіец Вілі Солі (Willy Sollie). У салоне знаходзілася 71 дзіця. Паводле следства, аўтобус рухаўся з хуткасцю большай за 90 кіламетраў за гадзіну. На мокрым павароце машыну занесла, яна зляцела ў кювет і перакулілася.

Першая дапамога пацярпелым, як пісала “Свабода”, прыйшла толькі праз сорак хвілін. Дзяцей дастаўлялі ў рэанімацыйныя аддзяленні Кобрынскай цэнтральнай раённай бальніцы і Брэсцкай абласной клінічнай бальніцы, а таксама ў іншыя медыцынскія ўстановы. Наступствы аказаліся жудаснымі: чацвёра дзяцей загінулі, яшчэ 62 былі шпіталізаваны.

Суд і версіі гібелі дзяцей

Для расследавання была створана спецыяльная камісія. Вілі Солі арыштавалі і змясцілі ў следчы ізалятар у Брэсце. З дарослых пацярпеў толькі адзін чалавек — намеснік старшыні дабрачыннага фонду “Сусвет — Кантакт — Чарнобыль” Ілля Левін, пры ўдзеле якога арганізоўвалася паездка. Менавіта супраць арганізатараў падарожжа і кіроўцы была ўзбуджана крымінальная справа.

Следства прыйшло да высновы, што асноўнай прычынай трагедыі стала перавышэнне хуткасці. Аднак сам Вілі Солі сваёй віны не прызнаў. 

Ён сцвярджаў, што аўтобус не мог развіць такую хуткасць, якую ўказвалі следчыя. Больш за тое, кіроўца выказваў версію, што чацвёра дзяцей маглі загінуць не непасрэдна пры перавароце, а пазней, падчас ратавальнай аперацыі.

Паводле яго ўспамінаў, пасля аварыі людзі самастойна выцягвалі дзяцей з аўтобуса, пакуль іх не спынілі ратавальнікі. 

Потым на месца прыбыў кран, каб падняць аўтобус. Аднак задняя частка машыны, дзе знаходзіўся важкі рухавік, аказалася занадта цяжкай. 

Кран не вытрымаў нагрузкі, і аўтобус абваліўся назад на зямлю. Менавіта ў тым месцы, паводле Солі, знаходзіліся чацвёра дзяцей, якія пасля загінулі. 

Аднак гэтая версія так і не стала прадметам судовага разгляду.

Абарона бельгійца сцвярджала, што ўсю адказнасць за трагедыю нельга ўскладаць толькі на кіроўцу. На думку адвакатаў і шэрагу спецыялістаў, пры арганізацыі паездкі былі дапушчаны сур’ёзныя парушэнні. 

Калона рухалася без міліцэйскага суправаджэння, а кіраўнікі груп не забяспечылі належную дысцыпліну ў салонах. 

Паводле сведчанняў, дзеці маглі свабодна перамяшчацца па аўтобусе, і менавіта тыя, хто ў момант аварыі не знаходзіўся на сваіх месцах, сталі ахвярамі катастрофы.

Таксама адвакат спасылаўся на магчымую віну кіроўцы сустрэчнага грузавіка, які раптоўна выехаў на галоўную дарогу і мог дэзарыентаваць Солі. У выніку кіроўца аўтобуса, які і без таго рухаўся занадта хутка па мокрым асфальце, страціў кантроль над машынай. Аднак і гэтая версія не была прынятая судом да разгляду.

Двухдзённая дзяржаўная жалоба

Рэакцыя беларускіх улад на трагедыю была беспрэцэдэнтнай. Аляксандр Лукашэнка перапыніў адпачынак і тэрмінова прыбыў у Брэсцкую вобласць. Ён наведаў пацярпелых дзяцей у бальніцах і ўзяў расследаванне пад асабісты кантроль. 

У краіне была абвешчана двухдзённая дзяржаўная жалоба. Гэта закранула нават галоўную культурную падзею года — міжнародны фестываль “Славянскі базар у Віцебску”. 

Урачыстае адкрыццё было адменена, а забаўляльныя праграмы зніклі з эфіру дзяржаўных СМІ. Свае спачуванні родным загінулых выказаў і сам Лукашэнка, і Прэзідыум Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання. 

Цікава, што ў выпадку з абстрэлам аўтобуса ў Бранску 17 ліпеня ўлада адрэагавала ўжо па-іншаму — Аляксандр Лукашэнка не выказаў спачуванні пацярпелым. Замест гэтага ён раскрытыкаваў рашэнне везці дзяцей на адпачынак у Геленджык праз памежныя з Украінай расійскія рэгіёны.

“Я не хачу тут нікога асуджаць, але хачу папрасіць нашых людзей, і асабліва бацькоў, калі мы маем справу з дзецьмі: трэба гэты час пасядзець дома. <...> Нанялі аўтобус, паехалі. А цяпер некаторыя выказваюць прэтэнзіі. Не трэба нам выстаўляць прэтэнзіі. Трэба дарослым людзям, нам, і перш за ўсё бацькам, больш уважліва да гэтага ставіцца”, — выказаўся Лукашэнка.

Пры гэтым з боку чыноўнікаў і дзяржаўнай сферы аховы здароўя рэакцыя на трагедыю была заўважнай — дзяцей адразу шпіталізавалі ў беларускія лякарні.

8 гадоў зняволення і памілаванне

Суд над Вілі Солі адбываўся ў Кобрыне. Ён прызнаў яго вінаватым у перавышэнні хуткасці і прысудзіў да васьмі гадоў пазбаўлення волі. Пасля апеляцыі тэрмін быў скарочаны да пяці гадоў.

Большую частку пакарання бельгіец адбываў у калоніі ў Горках. Пазней, у размове з Gazet Van Antwerpen у сакавіку 2024 года, ён успамінаў, што ўмовы там былі вельмі цяжкімі: вязні жылі вялікімі групамі, самастойна гатавалі ежу, туалет уяўляў сабой дзірку ў падлозе, а тараканы-прусакі былі паўсюль. Прадукты даводзілася захоўваць за акном, бо не было ні халадзільнікаў, ні маразільнікаў.

Нягледзячы на тое, што калонія была працоўнай, Солі ўсяляк пазбягаў працы. Ён спасылаўся на праблемы з сэрцам і рэгулярна трапляў на медыцынскія абследаванні. Часам яму ўсё ж даводзілася працаваць: ахоўваць склады і арсеналы, а таксама працаваць на лесапілцы.

З часам адміністрацыя калоніі прапанавала яму незвычайнае рашэнне. За ўласныя грошы ён змог арандаваць невялікую кватэру па-за межамі лагера, дзе жыў разам з літоўскім вязнем. Там быў нават тэлевізар. Пасля вячэрняй праверкі ён мог хадзіць па крамах, наведваць цырульню і нават мясцовую дыскатэку.

Увесь гэты час лёсам бельгійскага кіроўцы актыўна займаліся дыпламаты. Праз 21 месяц пасля аварыі, у лютым 1999 года, пасля працяглых перамоў і пад ціскам бельгійскага боку Аляксандр Лукашэнка падпісаў указ аб яго памілаванні. Солі вярнуўся ў Бельгію.

Праз гады ён прызнаваўся, што ніколі не сустракаўся з бацькамі загінулых дзяцей, але да гэтага часу шкадуе аб іх смерці.

“Мне і сёння вельмі шкада, што загінулі чацвёра дзяцей. Гэта самае страшнае ва ўсёй гэтай гісторыі”, — казаў ён.

Пасля вяртання на радзіму Солі зноў сеў за руль аўтобуса. Некалькі месяцаў ён не працаваў кіроўцам, але пасля працягнуў вазіць школьнікаў і турыстаў па розных краінах Еўропы — у Англію, Італію, Румынію і Балгарыю. Паводле яго слоў, бацькі дзяцей ніколі не выказвалі прэтэнзій да яго працы. Кіроўцам ён заставаўся да 75 гадоў.

Успамінаючы Беларусь, Солі адзначаў, што быў здзіўлены тым, што Аляксандр Лукашэнка працягвае заставацца пры ўладзе. Ён сцвярджаў, што менавіта прэзідэнт не толькі памілаваў яго, але і меў вырашальны ўплыў на ход судовага працэсу.