"Чорныя спісы" артыстаў і суткі за "амаральны кантэнт" — і гэта не пра Беларусь

У Азербайджане забаранілі “амаральныя выразы” ў сацыяльных сетках, пачалі караць карыстальнікаў за кантэнт, а на тэлебачанні з’яўляюцца неафіцыйныя “чорныя спісы” артыстаў і закрываюцца перадачы. Фармальна гаворка ідзе пра абарону грамадскай маралі. Аднак у сукупнасці гэтыя меры выглядаюць як пашырэнне кантролю над інфармацыяй і публічнай дыскусіяй — і закранаюць не толькі журналістаў або блогераў, але і любога карыстальніка сацсетак, піша выданне MEYDAN.TV. Нешта нагадвае, праўда?

Новы закон і першыя пакаранні

26 студзеня прэзідэнт Азербайджана зацвердзіў змены ў заканадаўства, якія забараняюць распаўсюджванне ў інтэрнэце “выразаў, што супярэчаць маральнасці”, а таксама “выяў цела, якія не адпавядаюць нацыянальна-духоўным каштоўнасцям”. Адначасова былі ўнесены папраўкі ў Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях: за такія дзеянні цяпер прадугледжаны штрафы або адміністрацыйны арышт.

Санкцыі вагаюцца паміж штрафам ад 500 да 1000 манатаў (прыкладна 294–588 долараў ЗША) і арыштам да 30 сутак. Пры паўторным парушэнні на працягу года — ад 1000 да 2000 манатаў (каля 1176 долараў ЗША) або арышт тэрмінам ад аднаго да двух месяцаў.

Пасля ўступлення закона ў сілу да адказнасці ўжо прыцягнулі шэсць чалавек: чацвёра атрымалі адміністрацыйны арышт, двое — штрафы.

Кантроль шырэйшы, чым адзін закон

Паралельна з прыняццем закона ўзмацняецца ціск на медыйную сферу. У СМІ з’явіліся паведамленні пра “чорныя спісы” артыстаў, якім забаронена выступаць на дзяржаўных тэлеканалах. Шэраг выканаўцаў фактычна адхілены ад эфіру. Акрамя таго, некаторыя тэлеперадачы былі закрыты або зняты з вяшчання.

Палітычны каментатар Ганімат Захід лічыць, што тое, што адбываецца, — частка паслядоўнай палітыкі абмежавання свабоды слова. Паводле яго слоў, спачатку з краіны былі выцеснены незалежныя СМІ, затым — незалежная журналістыка.

“Пасля таго як улады разабраліся з незалежнымі медыя і журналістамі, узмацненне было непазбежным. Спачатку стварылі медыя-агенцтва, увялі абмежавальныя нормы, фактычна загнаўшы ўсе СМІ ў рамкі. Потым стала зразумела, што неабходна рэгуляваць нават кантраляваныя пляцоўкі”, — кажа ён.

Ад медыя — да карыстальнікаў

Калі раней асноўныя абмежаванні датычыліся СМІ, то цяпер увага перамяшчаецца на карыстальнікаў сацыяльных сетак. Медыя-эксперт Ахад Ахадлі звязвае гэта з ростам уплыву незалежнага кантэнту па-за межамі традыцыйных інстытутаў.

“Прыкладна 2–3 гады таму пачаўся ціск на медыя, і інстытут незалежных СМІ ў краіне быў выцеснены і фактычна ліквідаваны. Усе незалежныя медыя былі вымушаны пакінуць краіну. Пасля гэтага ўрад спрабуе яшчэ больш закрыць грамадскую прастору, і асноўная прычына ў тым, што гэтыя людзі — затрыманыя тыктокеры або іншыя асобы — даволі папулярныя. Іх выхады ў прамы эфір, магчымасць самастойна весці трансляцыі ўяўляюць для ўлады пэўную пагрозу. Таму што гэтыя суб’екты знаходзяцца па-за яе кантролем.

Сёння любы чалавек можа выйсці ў прамы эфір на YouTube, TikTok або Instagram і выказаць любую пазіцыю. Думаю, улады непакоіць менавіта тое, што ёсць людзі, якія знаходзяцца па-за іх кантролем і здольныя данесці свае думкі да мільёнаў. Гэта адна з галоўных прычын трывогі”, — кажа Ахадлі.

Паводле яго меркавання, затрыманні і штрафы ў дачыненні да блогераў і карыстальнікаў выконваюць перш за ўсё функцыю запалохвання.

“У рамках гэтага працэсу «закрыцця» чарга дайшла і да іх. Так, іх не саджаюць надоўга, але гэта хутчэй не столькі пра нейтралізацыю, колькі пра запалохванне. Гэта сігнал як для саміх тыктокераў, так і для іх аўдыторыі, для тых, хто пакідае каментары: калі вы не будзеце сачыць за тым, што кажаце і пішаце, вас можа чакаць тая ж доля”, — адзначае эксперт.

Размытыя фармулёўкі і рызыкі злоўжыванняў

Адвакат Фарыз Намазлы звяртае ўвагу на ключавую праблему новага закона — адсутнасць выразных азначэнняў. У спіс забароненай інфармацыі ўключаны такія катэгорыі, як “непавага да грамадства” і “супярэчнасць нацыянальна-духоўным каштоўнасцям”. Аднак іх змест у законе не раскрываецца.

“Суды павінны тлумачыць, што менавіта падпадае пад гэтыя фармулёўкі, але на практыцы гэтага не адбываецца — яны проста спасылаюцца на закон. Гэта адкрывае магчымасці для адвольнага прымянення”, — кажа юрыст.

Паводле яго слоў, яшчэ адной асаблівасцю з’яўляецца тое, што дзяржава фактычна бярэ на сябе ролю пацярпелага боку, хаця ў падобных выпадках, паводле логікі, ініцыятарам разгляду павінен быць канкрэтны чалавек, які лічыць, што яго правы парушаны.

“Хто лічыць, што яго абразілі, павінен сам падаць іск і даказаць, што гэта закранула яго гонар і годнасць. Толькі пасля гэтага могуць прымяняцца меры”, — кажа Намазлы.

Выбарачнае прымяненне

На думку Ганімата Західа, новы закон будзе прымяняцца выбарачна і не закране праўладныя троль-сеткі. Ён адзначае, што такія акаўнты не выказваюць самастойнай пазіцыі, а працуюць па зададзеных тэзісах у межах адзінай сістэмы кантролю.

“Тролі не з’яўляюцца носьбітамі незалежнай думкі — ім, як правіла, даюць гатовыя тэзісы або абмежаваныя магчымасці для імправізацыі вакол іх”.

Захід лічыць, што нават пры наяўнасці закона яны працягнуць публікаваць агрэсіўныя і абразлівыя каментарыі, аднак санкцыі да іх прымяняцца не будуць. Паводле яго слоў, у Азербайджане ўжо існуе практыка выбарачнага прымянення заканадаўства, і гэта, верагодна, захаваецца:

“Закон у асноўным будзе прымяняцца да людзей, якія ў сацыяльных сетках выказваюць альтэрнатыўную пазіцыю”.

Ён дадае, што ў першую чаргу пад ціск могуць трапіць прадстаўнікі новага пакалення, бо яны часцей выкарыстоўваюць сацыяльныя сеткі для выказвання сваіх поглядаў, у той час як старэйшае пакаленне ў цэлым больш кансерватыўнае.

Фарыз Намазлы дадае, што раней для ціску на карыстальнікаў ужываліся іншыя артыкулы — напрыклад, пра непадпарадкаванне паліцыі. Цяпер з’явілася прамая прававая норма.

“Нават за нязначны пост можна быць прыцягнутым да адказнасці. Пры гэтым суды часцей прызначаюць арышт, хоць прадугледжаны і штрафы. Гэта робіцца для запалохвання”, — лічыць ён.

У матэрыяле “Каўказскага вузла” таксама гаворыцца пра тое, што фармулёўкі пра абразу грамадскай маралі і відавочную непавагу да грамадства ў азербайджанскім законе прапісаны няпэўна, што адкрывае прастору для адвольнага тлумачэння з боку сілавікоў і наглядных органаў.

Самацэнзура як вынік

Адным з ключавых наступстваў такіх мер становіцца распаўсюджванне самацэнзуры. Паводле слоў Ахада Ахадлі, з’яўляюцца паведамленні пра тое, што ў паліцыю выклікаюць не толькі аўтараў публікацый, але і людзей, якія пакідаюць каментарыі або рэакцыі.

“Чалавека наўпрост могуць і не караць, але паказваюць прыклад: калі зробіш так — магчымы наступствы. Гэта фарміруе паводзіны”, — кажа ён.

Ганімат Захід таксама звяртае ўвагу на змену грамадскага асяроддзя: карыстальнікі самі пачынаюць патрабаваць пакарання для іншых, адзначаючы праваахоўныя органы ў публікацыях:

“Вы толькі ўявіце: грамадства само або асобныя яго прадстаўнікі не толькі становяцца носьбітамі цэнзуры, але і пачынаюць выконваць ролю яе кантралёраў. Паглядзіце, менавіта такога сацыяльнага выніку ўлада і дабіваецца сваімі абмежавальнымі мерамі і законамі”.

Паводле яго меркавання, гэта сведчыць пра тое, што кантроль пачынае ўзнаўляцца на ўзроўні самога грамадства.

Чаму гэта датычыцца ўсіх

Хаця фармальна гаворка ідзе пра барацьбу з “амаральным кантэнтам”, на практыцы новыя правілы змяняюць значна шырэйшы спектр адносін — ад працы медыя да штодзённай камунікацыі ў інтэрнэце.

На практыцы ўжо ёсць канкрэтныя выпадкі: некалькі чалавек атрымалі адміністрацыйныя арышты або штрафы за публікацыі ў сацыяльных сетках. У пратаколах указваецца выкарыстанне “неэтычнай лексікі” або “амаральная дэманстрацыя частак цела”.

Адна з затрыманых, 27-гадовая жанчына, заявіла, што здымала аголеныя фатаграфіі для асабістай перапіскі. Іншая — 30-гадовая карыстальніца Instagram з аўдыторыяй каля 140 тысяч чалавек — была аштрафавана на 1000 манатаў за відэа, якое, паводле версіі праваахоўных органаў, парушала нормы маралі.

Суды вынеслі рашэнні аб кароткатэрміновых арыштах — ад 8 да 20 сутак — і штрафах.

Паралельна абмежаванні закранулі і тэлебачанне: шэраг артыстаў і праграм быў выключаны з эфіру.

У выніку новыя меры выходзяць за межы рэгулявання асобных выпадкаў. Яны фарміруюць асяроддзе, у якім карыстальнікі пачынаюць самі абмяжоўваць свае выказванні, асцерагаючыся магчымых наступстваў.

Пры падтрымцы “Медыясеткі”