Як змянілася бліжэйшае кола Зяленскага за час вайны

“Лідар фракцыі тут, кіраўнік Офіса прэзідэнта тут, прэм’ер-міністр Шмыгаль тут, Падаляк [дарадца офіса прэзідэнта] тут, прэзідэнт тут”, — паведаміў увечары 24 лютага 2022 года прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі ў відэа з кіеўскай вуліцы Банкавай. 

З гэтага складу тры асобы — сам прэзідэнт, яго дарадца Міхаіл Падаляк і лідар фракцыі “Слуга Народа” Давід Арахамія — на сённяшні дзень яшчэ займаюць свае пасады.

А што сталася з астатнімі? Разам з украінскім палітолагам Уладзімірам Фясенкам Еўрарадыё зрабіла разбор, як змянілася кіраўніцтва Украіны за чатыры гады вайны. 

Як было да вялікай вайны

Паводле Фясенкі, трансфармацыя асяроддзя Уладзіміра Зяленскага адпавядае гістарычнай заканамернасці ўкраінскай палітыкі, заўважанай яшчэ з часоў Леаніда Кучмы. Гэта непазбежны пераход ад “перадвыбарчай каманды”, якая здабывала перамогу, да “кіраўнікоў дзяржавы”, то-бок менеджараў для рэальнага кіравання.

Першы склад каманды прэзідэнта быў заснаваны на прынцыпе “новых твараў”, дзе адсутнасць досведу ў дзяржструктурах лічылася перавагай. Пры гэтым было і двое “стабілізатараў”, то-бок людзей з папярэдняга ўрада: Аксана Маркарава (тады міністарка фінансаў, а цяпер амбасадарка ў ЗША) і Арсэн Авакаў (міністр унутраных спраў да 2021 года).

Пералом адбыўся амаль адразу пасля заступлення Зяленскага на пасаду прэзідэнта, у лютым-сакавіку 2020 года. Прааналізаваўшы эфектыўнасць каманды, ён запусціў працэс кадравай ратацыі: замяніў кіраўніка Офіса прэзідэнта Андрэя Богдана і ўрад. Тады вярнуліся і “старыя” гульцы.

Ужо падчас вайны ключавым псіхалагічным фактарам стаў “імпрынтынг” — спецыфічнае адчуванне даверу прэзідэнта да тых, хто застаўся з ім “у бункеры” ў першыя дні ўварвання. Менавіта гэтая “праверка бункерам” вызначыла касцяк яго асяроддзя ў часе вайны. Нават сябра дзяцінства, кіраўнік СБУ Іван Баканаў, быў звольнены праз неэфектыўнасць і здрады ў структуры.

— Ёсць цікавая заканамернасць, пра якую трэба згадаць, калі мы гаворым пра Зяленскага, — гэта яго схільнасць да фаварытызму. Феномен не новы, ён у многіх палітыкаў і дзяржаўных лідараў праяўляўся. Але Зеленскі, мне здаецца — гэта менавіта псіхалагічны феномен, нават не палітычны. Ён улюбляецца, захапляецца канкрэтнымі людзьмі. Яму падабаецца, калі чалавек таленавіты, калі ён дасягае поспехаў. Ну, ён сам такі. І ён, калі бачыць, што побач з ім таленавітыя людзі, якія дэманструюць вынік, якія вельмі карысныя, якія яму яшчэ падабаюцца, скажам так, па стылі, па тэмпераменце, маладыя, прадстаўнікі яго пакалення, — ён вельмі схільны да такіх людзей.

Але што здаралася ўжо неаднаразова: з’яўляецца такі чалавек, гэты перыяд улюбёнасці доўжыцца там год-паўтара, потым любоў праходзіць або з’яўляецца новы фаварыт, — кажа ўкраінскі палітолаг.

Гэта таксама праявілася на прыкладзе адносін з “95-м кварталам”. Яшчэ ў 2019 годзе ва Украіне сфарміраваўся стэрэатып, што Зеленскі прыйшоў кіраваць краінай разам з імі. Напрыклад, быў у камандзе сцэнарыст Сяргей Шэфір. Але змяняецца Зяленскі, а разам з ім і атачэнне. Цяпер з каманды “95-га квартала” засталіся толькі некаторыя памочнікі.

Як Зяленскі адрэзаў сваю “правую руку”

Яшчэ год таму ніхто б не паверыў, што кіраўнік Офіса прэзідэнта Украіны Андрэй Ярмак апынецца пад крымінальным пераследам. Але гэта не першы раз, калі людзі “з вярхоў” украінскай улады праходзяць праз турмы. Напрыклад, Юлія Цімашэнка, якая была прэм’ер-міністаркай і зняволенай, нават цяпер знаходзіцца пад пагрозай чарговай крымінальнай справы. 

— Украінская палітыка вельмі дынамічная, і ўсё можа раптоўна змяніцца. Але тут тая самая асоба стаіць на чале дзяржавы [Зяленскі. — рэд.], а чалавек, які быў блізкі да яе, пазбыўся пасады і апынуўся за кратамі, тады як Зяленскі застаецца пры ўладзе. Як гэта растлумачыць? Гэта вынік таго, што ва Украіне, нягледзячы на ўсе нашы асаблівасці, звязаныя з ваенным становішчам, з вялікай канцэнтрацыяй улады ў руках Зяленскага, ёсць незалежны праваахоўны орган і дастаткова незалежны судовы орган. Гэта НАБУ і антыкарупцыйны суд, — каментуе Уладзімір Фясенка.

Колішні кіраўнік Офіса прэзідэнта Украіны Андрэй Ярмак пайшоў у адстаўку 28 лістапада 2025 года на фоне карупцыйнага скандалу з так званымі “плёнкамі Міндзіча” — бізнесоўца і блізкага сябра Уладзіміра Зяленскага Цімура Міндзіча.

Многія эксперты адзначалі, што спробы абмежаваць працу НАБУ летам 2025 года маглі быць звязаны менавіта з гэтым расследаваннем.

Палітык мае таксама даволі высокі асабісты ўзровень даверу ў прэзідэнцкім рэйтынгу — 10,9% на снежань 2025 года (вышэйшы толькі ў Зяленскага і былога галоўнакамандуючага УСУ, а цяпер амбасадара Украіны ў Вялікабрытаніі Валерыя Залужнага). Шмат хто з экспертаў адзначае, што гэта быў адзін з фактараў, чаму Буданава перацягнулі ў ОПУ — каб трымаць патэнцыйнага канкурэнта пад кантролем у камандзе Зяленскага. 

У ролі кіраўніка Офіса прэзідэнта Буданаву напачатку даручылі займацца трохбаковымі перамовамі: Украіна, Расія і ЗША. Але напрыканцы лютага ЗША пачалі вайну з Іранам, што фактычна паставіла перамоўны працэс на паўзу.

Пасля гэтага Буданава падключылі да іншых сфер, напрыклад, працы з Вярхоўнай Радай. Украінскія эксперты пісалі, што ў пачатку красавіка не без яго дапамогі парламент пераадолеў крызісныя тэндэнцыі і прыняў рашэнні, неабходныя для канструктыўнага супрацоўніцтва з замежнымі партнёрамі.

— У яго былі свае перамовы ў закрытым рэжыме пра вызваленне палонных і гэтак далей. Але адна справа — вызваленне палонных, іншая справа — палітычныя перамовы. І ў тых перамовах, якія былі з амерыканцамі, ён не быў першай асобай. Яго ўспрымалі як, магчыма, найбольш важкую фігуру ў перамовах. Амерыканцы так успрымалі, і расіяне. Але кіраўніком перамоўнай групы з самага пачатку быў Рустэм Умераў, і ён ім застаецца. 

У Офісе ў Буданава няма таго ж уплыву, які меў Ярмак. Ён — палітычны партнёр, супрацоўнік, які можа ў будучыні стаць пераемнікам Зяленскага. Па іншай версіі, яны могуць пасварыцца, і Буданаў пойдзе ў “свабоднае плаванне”. Але пакуль ён у пэўным сэнсе дапамог Зяленскаму выправіць іміджавыя праблемы, якія былі звязаны з яго папярэднікам, лічыць украінскі палітолаг.

Публічны псіхатэрапеўт — Арастовіч

Бадай, адной з самых галоўных медыйных фігур ОПУ з пачатку вайны быў Аляксей Арастовіч. Сваю папулярнасць ён здабыў дзякуючы ролі “грамадскага псіхатэрапеўта”. Што праўда, такога ж уплыву ўнутры ОПУ ён не меў.

— Ён быў дарадцам Ермака, не Зяленскага. Ён не меў прамога доступу да прэзідэнта. Вось Дзмітрый Літвін [дарадца прэзідэнта па пытаннях камунікацыі, а раней спічрайтар Зяленскага. — рэд.] мае, ён набліжаная асоба і, скажам так, пастаянна камунікуе з прэзідэнтам. У Арастовіча такога ўплыву на Зяленскага не было. У прыватнасці, таму, што і Ярмак не дапускаў і абмяжоўваў кантакты прэзідэнта з многімі іншымі людзьмі, — кажа Уладзімір Фясенка.

Палітолаг адзначае, што Арастовіч меў праблемы ўнутры каманды праз свой ухіл у больш радыкальныя дзеянні (напрыклад, арыштаваць былога прэзідэнта Пятра Парашэнку) і хацеў сысці з Офіса яшчэ да пачатку поўнамаштабнай вайны.

— Ярмак, думаю, паважаў пазіцыю Арастовіча. Але Арастовіч — гэта тая котка, якая гуляе сама па сабе. Ён пастаянна змяняўся. Вось калі паглядзець на біяграфію Арастовіча, ён такі нарцыс, які любіць сам сябе. Ён пастаянна шукаў нейкай сваёй палітычнай нішы. Ён быў і супраць Парашэнкі, і на баку Парашэнкі. Быў супраць Зяленскага ў 2019 годзе. Але потым нехта параіў Ермаку, што патрэбны новы прэс-сакратар у Мінскіх перамовах — і вось тут узялі Арастовіча. І паступова ён так наблізіўся да Ермака, стаў яму карысным.

Ён сапраўды таленавіты чалавек як камунікатар, як той, хто разумее псіхалогію, у прыватнасці, сацыяльную псіхалогію. Але яго папулярнасць паламала адносіны з Офісам прэзідэнта, бо, мне здаецца, ён яе пераацаніў. Ён вырашыў: усё, ён новы ўлюбёнец украінскага грамадства, ён наступны Зяленскі. І ён вырашыў для сябе недзе ўлетку 2022 года пачаць самастойную кар’еру.

Ён паступова пачаў крытыкаваць Зяленскага, пакуль не перашоў у статус “здрадніка” (сярод іх цяпер і былая прэс-сакратарка Зяленскага Юлія Мендэль, і Андрэй Богдан). Поўны разрыў паміж Арастовічам і ОПУ адбыўся ў 2023 годзе. 

Калі ж Арастовіч пачаў займацца самастойнай палітычнай дзейнасцю, доля яго крытыкаў у грамадстве ўзрасла. 

— На сённяшні дзень, калі казаць пра рэйтынгі Арастовіча, яго падтрымка — на ўзроўні аднаго, максімум двух адсоткаў. Узровень даверу да яго крыху вышэйшы, але больш за 80% украінцаў яму не давяраюць. У прыватнасці, таму, што ён зрабіў за апошнія гады шмат антыўкраінскіх заяў. Плюс ён не хавае гатоўнасці дамовіцца з Пуціным. Гэта не прымаецца абсалютнай большасцю ўкраінцаў, — кажа Фясенка. 

Галоўнакамандуючы УСУ

На момант пачатку поўнамаштабнай вайны пасаду галоўнакамандуючага УСУ займаў Валерый Залужны. У той час, калі рэйтынг Зяленскага дасягаў 90%, Залужны ішоў адразу следам, што зрабіла яго другім сімвалам украінскага супраціву.

— У яго ёсць такі асабісты шарм, абаяльнасць. Я чуў ад многіх людзей, што Залужны вельмі ім падабаўся, бо ён адкрыты, пазітыўны. Але галоўнае — менавіта яго пачалі ўспрымаць як сімвал Узброеных сіл Украіны. І ўзнік феномен шалёнай папулярнасці Залужнага. І гэта не спадабалася спачатку Ермаку, які фіксаваў: ага, хто там? І тут рэйтынгі Залужнага недзе ў другой палове 2022 года сталі большымі, чым рэйтынгі Зяленскага. Не нашмат, але тым не менш. А ў 2023-м яшчэ большымі, таму што пачалі астываць да Зяленскага, плюс пэўныя няўдачы на фронце. Залужны ж зберагаў сваю папулярнасць. Пачалася рэўнасць.

Наступ на фронце выдаўся няўдалым, але Зяленскі цаніў Залужнага, таму той заставаўся на пасадзе. Пераломным момантам для Залужнага стала ягоная калонка ў The Economist з лістапада 2023 года, дзе ён упершыню напісаў пра тое, што пачынаецца вайна на знясіленне, што Украіне трэба мяняць і ваенную, і палітычную стратэгію. Гэта не спадабалася ўкраінскаму кіраўніцтву. Тады ж і ўзнікла пытанне, што Залужны мусіць сысці. 

— Аднак Зяленскі разумеў, што Залужны вельмі папулярны, і гэта яго стрымлівала. Былі асцярогі, што гэта выкліча палітычны крызіс. Ды і сам Залужны адмаўляўся сыходзіць з пасады. У рэшце рэшт усё ж такі абодва бакі — і тут трэба аддаць належнае і Зяленскаму, і асабліва Залужнаму — знайшлі кампрамісны варыянт.

Так Залужны стаў украінскім амбасадарам у Вялікабрытаніі, пры гэтым ён захоўвае высокі рэйтынг даверу сярод украінцаў і сёння, а яго пасаду заняў Аляксандр Сырскі, які на фоне тых адносін выглядаў як больш прываблівая фігура. Ён — выканаўца, а такі тып асобы Зяленскі больш за ўсё цэніць у працы.

— Зараз Сырскі — таксама частка сістэмы “стрымліванняў і процівагі”, таму што шмат крытыкі ў яго адрас. Ён не такі папулярны, як быў Залужны. Ён генерал старой фармацыі. Плюс у нас з’явіліся маладыя генералы, непрафесійныя вайскоўцы, папулярныя: Андрэй Білецкі з трэцяга армейскага корпуса, Роберт “Мадзяр” Броўдзі [камандуючы Сіламі беспілотных сістэм Украіны. — рэд.] і некаторыя іншыя, якія, магчыма, менш вядомыя, але папулярныя ў вайсковым асяроддзі. Яны гуртуюцца паміж сабой, яны лаяльныя да Зяленскага, але гэта генералы з палітычнымі амбіцыямі. І Зяленскі, я думаю, гэта разумее. Таму ён захоўвае Сырскага, які павінен іх кантраляваць. Гэта і ёсць сістэма “стрымліванняў і процівагі”. І таму, пры ўсёй крытыцы ў адрас Сырскага, ён [Зяленскі. — рэд.] яго захоўвае.

Да таго ж ёсць Фёдараў, міністр абароны, які прапануе іншыя падыходы да вайны, чым Сырскі — таксама сістэма “стрымліванняў і процівагі”. Рэгулюе яе толькі Зяленскі. У гэтай сістэме ніхто не мае перавагі. Усе вымушаныя быць залежнымі ад яго, — кажа палітолаг.

Другі чалавек ва Украіне — прэм’ер-міністр

Пасля пяці гадоў на пасадзе Дзяніс Шмыгаль падаў у адстаўку ў ліпені 2025 года (дарэчы, ён пратрымаўся даўжэй за ўсіх сваіх папярэднікаў), і адразу пасля гэтага Зяленскі склаў дакументы, каб прызначыць таго міністрам абароны. Праз паўгода, 14 студзеня 2026 года, Шмыгаль змяніў ролю. Вярхоўная Рада зацвердзіла яго на пасаду першага віцэ-прэм’ера і міністра энергетыкі Украіны.

Шмыгаля на пасадзе замяніла Юлія Свірыдзенка, якая і сёння выконвае гэтую ролю. Яна — другая пасля Юліі Цімашэнка жанчына, якая спраўляецца з гэтай роляй.

Крыніцы выдання NV дзяліліся, што яна даволі блізкая да “клуба прыняцця важных рашэнняў”, хаця б таму, што займае такую пасаду. Да таго ж, яе называюць “працагалічкай, якая спраўды хоча зрабіць нешта класнае і не мае цягі да лішняй бюракратыі”.

Ва ўкраінскай сістэме ўлады, асабліва пры Зяленскім, прэм’ер — гэта выканаўчы дырэктар у дзяржаўнай карпарацыі. Дэ-факта гэта другая па значнасці асоба ў краіне, якая ўплывае на палітыку, асабліва на эканамічную і сацыяльную, часткова і на знешнюю. 

— Шмыгаль па сутнасці быў каардынатарам урада, а не яго паўнавартасным кіраўніком, таму што былі моцныя віцэ-прэм’еры — і тая самая Свірыдзенка, Фёдараў, і некаторыя іншыя фігуры, якія былі дастаткова ўплывовымі ў сістэме ўлады. Але Шмыгаля многія і зараз успрымаюць як фігуру стабільнасці. Вось ён быў чалавекам, які балансаваў адносіны ва ўрадзе, — кажа ўкраінскі палітолаг.

Навошта тады трэба было яго замяняць? Фясенка звязвае гэта з магчымай стомленасцю да яго персоны. 

Але тое, што выбары не адбываюцца, безумоўна, прыводзіць да таго, што і давер да парламента зніжаецца. У нас ён і так традыцыйна невысокі, а зараз, на жаль, падзенне дастаткова сур’ёзнае. Стомленасць многіх людзей. У нас упершыню за ўсю гісторыю сучаснага ўкраінскага парламентарызму шмат дэпутатаў, дзясяткі дэпутатаў хочуць пазбавіцца мандата. Яны бачаць, што яны толькі выконваюць фармальную ролю, а карысці вялікай няма, — кажа Фясенка. 

Ён не выключае, што ў будучыні можа паўстаць пытанне, каб усё ж правесці выбары ў Раду.

Сам Зяленскі 

Па назіраннях Фясенкі, Зяленскі псіхалагічна і стылістычна схільны да аўтарытарнасці. Але гэтая прывычка ў яго з часоў працы ў шоу-бізнесе, дзе ён заўсёды быў галоўным. Таму яму цяжка паразумецца, напрыклад, з парламентам, дзе шмат чаго працуе ў больш запаволеным тэмпе. 

— Аднак ён з самага пачатку зразумеў: украінскае грамадства — гэта грамадства, якое не прымае дыктатуры, не прымае рэжыму персанальнай улады, дзе ўсё вырашае адзін чалавек. Ён з гэтым сутыкнуўся ў пытанні мірных перамоў з Расіяй, у прыватнасці. Ён добра разумее — гэта краіна, дзе былі дзве рэвалюцыі. І калі ён ідзе ў дысананс з грамадскай думкай, гэта дрэнна скончыцца. І таму, калі ўзнікала праблема, звязаная з рызыкамі супраціву грамадства, ён заўсёды рабіў крокі назад, — кажа Фясенка, узгадваючы 2019-2020 годы і Мінскія пагадненні.

Падобнае адбылося летам 2025 года, калі Зяленскі (магчыма, па парадзе Ермака) хацеў абмежаваць паўнамоцтвы НАБУ, таму што расследаванне закранула людзей, найбліжэйшых да яго на той момант. Тады нават Вярхоўная Рада прагаласавала за адпаведны законапраект. А ў выніку людзі выйшлі на пратэсты, і была крытыка ад міжнародных партнёраў. Зяленскі зрабіў крок назад — і ў выніку ў лістападзе прынёс у ахвяру Ермака. 

— Літаральна нядаўна ён сустракаўся з Парашэнкам, з Дзмітрыем Разумковым, былым прадстаўніком яго каманды, якога ён зняў з пасады старшыні Вярхоўнай Рады Украіны. Уявіць гэта яшчэ пэўны час таму было немагчыма. Але Зеленскі зразумеў: зараз патрэбна змена тактыкі, трэба дэманстраваць адкрытасць, ісці на кампрамісы, нават з тымі, хто быў галоўным ворагам і здраднікам. Так што ў гэтым сэнсе Зяленскі дастаткова гнуткі. І ў яго ёсць “чуйка”, калі трэба сваю аўтарытарнасць абмежаваць і дзейнічаць больш гнутка, лічыцца з настроямі грамадства. Да таго ж, мы можам стаць чальцамі ЕС, толькі калі застанемся дэмакратычнай краінай, — кажа Уладзімір Фясенка.