“Яны хацелі, каб я не меў будучыні”. Гісторыя экс-палітзняволенага Мікіты Залатарова

Мікіту Залатарова затрымалі ў Гомелі на другі дзень пасля прэзідэнцкіх выбараў — 11 жніўня 2020 года. Тады яму было 16 гадоў.

19 сакавіка 2026 года ўжо 21-гадовы хлопец быў сярод 15 палітзняволеных, дэпартаваных з Беларусі пасля візіту спецпасланніка ЗША Джона Коўла. Як і многія, ён апынуўся ў незнаёмым месцы, за мяжой, без дакументаў.

Адзіны дакумент, выдадзены яму ў Беларусі, — гэта даведка, якая сведчыць асобу грамадзяніна без прапіскі. Як кажа Мікіта, па ёй нават цыгарэты ў краме не прададуць.

1 снежня 2026 года павінен быў стаць апошнім днём зняволення Мікіты Залатарова. І тое не факт. Літаральна за месяц да дэпартацыі, 17 лютага, на хлопца завялі новую крымінальную справу паводле часткі 1 артыкула 411 (“Злоснае непадпарадкаванне супрацоўнікам папраўчай установы”). Па гэтым артыкуле яму маглі дадаць яшчэ да двух гадоў пазбаўлення волі.

Пра тое, як прайшлі амаль 6 гадоў у зняволенні — ад выхаваўчай калоніі да турмы строгага рэжыму, — Мікіта распавёў Еўрарадыё.

“Паказвалі фатаграфіі маёй дзяўчыны і прапаноўвалі супрацоўніцтва”

— Якім ты памятаеш 2020 год?

— Я быў у шоку ад усяго, што адбывалася. Ніколі б не падумаў, што такое могуць учыніць з падлеткам, які нават не меў права галасаваць. Мне не далі скончыць вучобу, атрымаць спецыяльнасць.

— Ці можаш узгадаць абставіны свайго затрымання?

— 11 жніўня 2020 года я быў дома, бацькі на працы. Званок у дзверы. Я пайшоў адчыняць, і мяне адразу ўдарылі ў грудзі. Я быў у тапках і майцы. Мяне пачалі запіхваць у багажнік машыны. Наш сусед патэлефанаваў майму бацьку і сказаў, што нейкія людзі прыехалі і запіхваюць сына ў багажнік.

Павезлі ў аддзяленне. Там мне не далі нічога патлумачыць, пачалі збіваць. З аддзялення я паехаў у рэанімацыю.

Выпісалі вельмі хутка, літаральна на наступны дзень, бо ім трэба было прад’явіць мне абвінавачанне як падазраванаму, каб узяць пад варту. З бальніцы павезлі адразу ў ІЧУ.

Пазней адвакат Мікіты падаў скаргу аб збіцці супрацоўнікамі міліцыі, але ў гэтым не знайшлі складу злачынства. Ужо ў судзе Мікіта заявіў, што яго білі не толькі ў жніўні, але і 29 снежня ў гомельскім СІЗА. Таксама ён распавёў, што ў СІЗА яму не давалі таблетак (у яго эпілепсія).

Мікіту судзілі разам з 28-гадовым Леанідам Кавалёвым і 25-гадовым Дзмітрыем Карнеевым за падзеі 10 жніўня 2020 года. Паводле версіі суда, Кавалёў вырабіў два “кактэйлі Молатава”, перавёз іх у цэнтр горада і схаваў у адным з двароў. Падчас мітынгаў ён падабраў выканаўцаў свайго плана — Карнеева і Залатарова. Мужчына перадаў ім выбуховае рэчыва, каб яны падпалілі сцяну дома, а затым стаў угаворваць іх здзейсніць падпал гарадскога аўтобуса або аўтазака. Па дарозе маладыя людзі сустрэлі ваеннаслужачых і кінулі “кактэйлі” ў іх бок. Кавалёў і Залатароў сваёй віны не прызналі, а Карнееў прызнаў часткова.

Але эксперт пацвердзіў, што я ў гэтай размове не ўдзельнічаю, мой голас не быў ідэнтыфікаваны. У выніку яны пачалі знаходзіць сведак ніадкуль і падгаворваць іх даваць ілжывыя паказанні.

— А чаму ты ўвогуле тады выйшаў на вуліцу?

— Я паехаў да бацькі, ён у той дзень быў на рыбалцы. Днём мы з маці афармлялі дакументы ў ваенкамаце. Мы позна прыехалі, а потым я вырашыў паехаць да бацькі парыбачыць.

Я не рыхтаваўся да пратэстаў і нават не ведаў, што яны будуць праходзіць. Ужо на пад’ездзе да горада ўбачыў шмат міліцыі і ад мінакоў даведаўся, што гэта звязана з выбарамі.

— Ты тады цікавіўся палітыкай?

— Увогуле не цікавіўся. Ведаў, што ёсць нейкія прэзідэнцкія кампаніі, але інтарэсы ў мяне былі зусім іншыя: як вучыцца далей, як будаваць будучыню. У мяне была дзяўчына, я хацеў з ёй ажаніцца.

— Што сталася з той дзяўчынай?

— Яна адмовілася ад мяне. На яе ціснулі супрацоўнікі ГУБАЗіК і КДБ. Яна перадумала мяне чакаць. Зараз у яе ўжо свая сям’я, муж, дзеці.

Акрамя таго, калі я быў пад вартай, да мяне ў СІЗА прыходзілі супрацоўнікі КДБ і ГУБАЗіК. Паказвалі фатаграфіі маёй дзяўчыны і прапаноўвалі супрацоўніцтва: я павінен быў выступіць сведкам у судзе і абгаварыць людзей. Я адмовіўся. Тады яны пачалі ціснуць, што я застануся без яе і яе таксама пасадзяць.

— Каго яны прасілі здаць?

— Здаваць не было каго. Яны казалі: “Будуць людзі, табе трэба будзе з’явіцца і сказаць, што ўсё было так і так”. Хацелі, каб я абгаварыў і сваіх “падзельнікаў” па іх іншай справе.

“Яны хацелі, каб я проста дэградаваў”

— Спачатку ты быў у калоніі для непаўналетніх, а потым у турме. Можаш параўнаць умовы?

— У выхаваўчай калоніі вельмі жорсткае абыходжанне. На падлеткаў максімальна ціснуць, ствараюць невыносныя ўмовы, даводзяць да самагубства. Адбіраюць перадачы, не аддаюць лісты. Прымушаюць хадзіць у сталовую строем з песняй, маршыраваць.

Прымушаюць мыць прыбіральні — калі хтосьці адмаўляецца, на яго пішуць рапарт і саджаюць у ізалятар. За дрэнныя ацэнкі ў школе таксама б’юць. Прыходзіш са школы ў атрад — і там цябе б’юць.

— Чым школа ў калоніі адрозніваецца ад звычайнай?

— Там усе ходзяць строем па пяць чалавек. Там прыдумалі сістэму “рапарцічак”: табе трэба вызначыцца на ўроку, каб атрымаць плюсік. Трэба было набраць 100 балаў за дзень. Гэта выкарыстоўвалася для спаборніцтва паміж атрадамі: да якога атрада прыедуць сваякі на дзень адкрытых дзвярэй.

У мяне было асаблівае становішча і павышаная ўвага: частыя ператрусы, пастаянныя даклады і праверкі. Гэтая характарыстыка перайшла і ў дарослую калонію.

— Што было далей?

— Я прыехаў у Магілёў, у ПК-15. Там я прабыў менш за месяц, мяне адразу закрылі ў ШІЗА і далі зразумець, што тут я не затрымаюся — павязуць на строгі рэжым у турму ў горадзе Жодзіна.

А там камерная сістэма. Працы няма, пасылак і спатканняў няма, перапіска дрэнная і пастаянна саджаюць у ШІЗА. Парушэнні ствараюць штучна. Напрыклад, не зашпіліў верхні гузік на касцюме — пішуць рапарт аб парушэнні формы адзення і саджаюць на 15 сутак.

— Ты лічыў, колькі ўсяго часу правёў у ШІЗА?

— Вельмі шмат. Па законе праз 15 сутак цябе павінны выпусціць у камеру, але яны рабілі інакш: тэрмін падыходзіць да канца — яны пішуць новы рапарт. Напрыклад, за пыл. У мяне знаходзілі пыл на дужцы ложка або парушынку на падлозе — і падаўжалі яшчэ на 15 сутак.

Так за адзін раз я прабыў у ШІЗА ў камеры метр на тры 142 дні. Умовы вельмі цяжкія: там холадна, з рэчаў толькі зубная паста, шчотка і мыла. У камеры нічога, акрамя ўмывальніка, няма: ні ложка, ні радыё, ні кніг, ні лістоў. Забараняецца ўсё, нават курыць або піць гарбату. Цэлымі днямі проста ходзіш па камеры.

— Як ты бавіў час?

— Марыў, прыдумваў галаваломкі, складаў вершы. Займаўся спортам: адціскаўся, прысядаў. Мог паспаць, каб час хутчэй прайшоў.

Калі было вельмі сумна, мог пачаць прыбірацца: вазьму анучу, вымыю падлогу з мылам — вось і гадзіна прайшла. І так дзень за днём.

Аказацца ў Літве стала для мяне шокам: разгубленасць, усё нязвыклае...

— Ці адчуваеш ты змены ў сабе за гэтыя шэсць гадоў?

— Гэты досвед змяніў маё мысленне і логіку. Гэта шматгадовая сітуацыя кардынальна мяне змяніла. Я пачаў больш радавацца жыццю, задумвацца пра будучыню, заўважаць моманты, якіх раней не бачыў.

Я зразумеў, што ў тых месцах самае галоўнае было — застацца чалавекам. Не зламацца і не стаць падобным да тых, хто так са мной абышоўся, а менавіта да беларускіх улад. Захаваць сябе.

— Што цябе больш за ўсё здзівіла на свабодзе?

— Тэхналогіі, інтэрнэт, штучны інтэлект. Столькі новага! Людзі змяніліся, размаўляюць па-іншаму. З’явіліся новыя слэнгавыя словы, значэння якіх я да гэтага часу не ведаю.

— Якія ў цябе планы на будучыню?

— Спачатку вывучыць мовы: англійскую і літоўскую. Потым уладкавацца на працу, каб быў заробак. Хачу стварыць сям’ю. Магчыма, цяпер гэта і рана, трэба самому адаптавацца, але ўсё роўна хочацца, каб побач быў нехта, з кім можна адчуваць сябе добра, пра каго можна клапаціцца.

— Табе падабаецца ў Літве?

— Тут класна, вельмі прыгожа. Мне пасля турмы ўсё падабаецца, абы была свабода.

— На відэа пасля вызвалення ты сказаў: “Я такога клопату нават у дзяцінстве не бачыў”. Што ты меў на ўвазе?

— Бацькі пастаянна працавалі, у іх не было магчымасці надаваць мне столькі ўвагі. Яны мяне любілі і любяць, я не хадзіў “бедным і абарваным”, але такога, як тут, не было.

Я ўбачыў, што зусім чужыя людзі могуць так шчыра клапаціцца і дапамагаць.