Год па тэксце пра няпрошаныя дыкпікі Андрэя Стрыжака. Ці зроблены высновы?

Мінуў год, як Еўрарадыё апублікавала тэкст пра няпрошаныя дыкпікі Андрэя Стрыжака. Дзве грамадскія актывісткі расказалі нам, што без згоды атрымлівалі ад кіраўніка фонду BYSOL фотаздымкі яго геніталій у якасці інтэрнэт-флірту. І грымнуў скандал.

Як склаўся лёс людей, якіх у яго зацягнула? Якія наступствы іх нападкалі? Якія высновы зрабіла беларуская грамадзянская супольнасць? Мы вярнуліся да тэмы праз год. І вось што маем вам сказаць.

Споведзь, публічныя канфлікты і вяртанне да сталай працы

Адразу пасля публікацыі матэрыялу Стрыжак не стаў адмаўляць абвінавачанні. Ён апублікаваў у сацсетках допіс, у якім прызнаў свае ўчынкі рэчамі, якімі не варта ганарыцца. І папрасіў прабачэння ва ўсіх, каго яны закранулі. 

Праз некалькі дзён у інтэрв’ю ён фактычна выступіў з публічнай споведдзю: расказаў пра сэксуальную залежнасць, паабяцаў працаваць са спецыялістамі і прызнаў, што пытанне згоды не было да канца адрэфлексавана, а непажаданыя інтымныя паведамленні сапраўды мелі месца.

Для BYSOL гэта стала пачаткам складанага перыяду. У фондзе правялі ўнутранае расследаванне, а незалежная камісія рэкамендавала спыніць супрацоўніцтва са Стрыжаком. Спачатку ён не пагадзіўся з высновамі, а частка супрацоўнікаў прагаласавалі за тое, каб ён застаўся ў арганізацыі яшчэ на паўгода ў ролі кансультанта.

Аднак пасля гэтага фонд пакінулі некалькі супрацоўнікаў. BYSOL выключылі з борду Міжнароднага гуманітарнага фонду. У верасні 2025 года Стрыжак канчаткова абвясціў пра разрыў з арганізацыяй, назваўшы гэта цяжкім, але неабходным рашэннем.

На гэты момант BYSOL так і не вярнуўся да супрацы з МГФ.

Унутры “Байсола” пачалася рэарганізацыя сістэмы кіравання. Дырэктарка Ганна Дапшавічутэ, якая спачатку абвясціла пра сыход, у выніку вярнулася да працы. Частка каманды, што займалася эвакуацыяй беларусаў, выйшла з BYSOL і стварыла асобны праект ProEvac. 

А на пачатку 2026 года паміж былым і цяперашнім кіраўніцтвам разгарэўся адкрыты канфлікт вакол кантролю над юрыдычнымі асобамі фонду ў Польшчы і ЗША. У BYSOL сцвярджалі, што Стрыжак, насуперак папярэднім дамоўленасцям, не перадаў іх фонду, і замест гэтага перайменаваў польскую структуру пад новы праект. Але сам ён не лічыў такую інтэрпрэтацыю падзей справядлівай.

Праз некалькі месяцаў пасля скандалу Андрэй Стрыжак вярнуўся ў публічную прастору, запусціўшы новую дабрачынную ініцыятыву Belaid. У яе назве імгненна разгледзелі сэксуальны падтэкст (у англійскай мове слэнгавы выраз be laid азначае запрашэнне да сэксу). У апошняй на гэты момант вялікай размове, якая выйшла ў лютым 2026 года, Стрыжак заявіў, што кэнселінгу ў дачыненні да яго, на які так разлічвалі, не адбылося.

BYSOL не спыніў асноўнай дзейнасці. Фонд працягвае збіраць сродкі для былых палітвязняў і іх сем’яў, арганізоўвае сезонныя кампаніі падтрымкі дзяцей рэпрэсаваных, а пасля масавых вызваленняў палітвязняў за некалькі гадзін або дзён закрываў зборы на дзясяткі і нават сотні тысяч еўра для экстраннай дапамогі. 

Каментаваць, як BYSOL адчувае сябе праз год пасля скандалу, фонд не стаў.

“Мы ўжо шмат разоў каментавалі сітуацыю з розных бакоў. Нам хацелася б засяродзіцца на дзейнасці арганізацыі, якой яна ёсць цяпер, — на тым, як яна выбудавала сваю працу і функцыянуе сёння. Калі гаворка ідзе проста пра рэфлексію наконт тых падзей, то з нашага боку яе ўжо было дастаткова”.

Атрымаць каментар у Андрэя Стрыжака не ўдалося, бо ён заблакіраваў у сацсетках аўтара гэтага матэрыялу.

Тэма харасменту выйшла з кулуарных размоў у публічную прастору

Дзяўчыны, якія год таму пагадзіліся паразмаўляць з Еўрарадыё, сёлета не адказалі на пытанне рэдакцыі пра тое, як падзея змяніла іх жыццё. Нягледзячы на іх маўчанне, даследніца медыя, улады і гендару Ірына Сідорская лічыць, што гэты кейс моцна паўплываў на грамадскую свядомасць:

“На мой погляд, гэта быў адзін з самых гучных медыйных тэкстаў апошняга года ў беларускай супольнасці. Ён выклікаў вельмі эмацыйную і палярызаваную дыскусію, але менавіта ў гэтым і была яго каштоўнасць”.

Паводле Сідорскай, пазіцыі людзей у канфлікце падзяліліся. 

“Вельмі часта гучаў аргумент: «Ён робіць важную грамадскую справу, а яго асабістае жыццё — гэта яго асабістая справа». Але якраз гэты аргумент і быў пастаўлены пад сумнеў. Бо гаворка ішла не пра прыватныя адносіны паміж двума роўнымі людзьмі, а пра сітуацыі, дзе існаваў прафесійны статус, аўтарытэт, уплыў і залежнасць. Менавіта гэта зрабіла праблему грамадска значнай”.

Даследніца лічыць, галоўны вынік гісторыі ў тым, што яна зрабіла тэму харасменту значна больш бачнай:

“Яна дапамагла зразумець, што парушэнне меж — гэта не толькі пра фізічны гвалт, але і пра няроўнасць улады, калі чалавеку складана сказаць «не», бо перад ім/ёй — кіраўнік, вядомы актывіст ці чалавек, ад якога можа залежаць яго/яе прафесійная будучыня”.

Але падсвечванне аднаго кейса не можа вырашыць праблему.

“Гэта не гарантуе, што падобныя гісторыі больш не паўторацца і што ўсім жанчынам цяпер будзе прасцей пра іх распавядаць. Але гэта быў вельмі важны крок. Тэма харасменту выйшла з кулуарных размоў у публічную прастору. 

І цяпер, калі ўзнікаюць падобныя сітуацыі, грамадства ўжо мае словы, паняцці і досвед, каб іх абмяркоўваць. Гэта і ёсць пачатак змен — праз асвету, праз публічную дыскусію і праз фарміраванне культуры павагі да асабістых меж і негвалтоўнай камунікацыі.

Для мяне гэта быў яшчэ і важны прыклад таго, як дэмакратычная супольнасць спрабуе прымяняць да сябе тыя ж стандарты, якіх патрабуе ад дзяржавы. Калі мы гаворым пра правы чалавека, роўнасць і годнасць, гэтыя прынцыпы павінны дзейнічаць не толькі ў адносінах да палітычных апанентаў, але і ўнутры ўласнай супольнасці. Менавіта гэта робіць такія дыскусіі складанымі, але неабходнымі”.

Мужчыны вырашылі не пераглядаць свае паводзіны

Таксама Еўрарадыё запыталася пра змены за год у грамадскай актывісткі Насты Базар, якую беспадстаўна вінавацілі ў арганізацыі скандалу.

“Калі казаць пра пацярпелых, дык па-ранейшаму вялікая колькасць жанчын знаходзіцца ва ўразлівым і эканамічна залежным стане на працы, таму не наважваюцца гаварыць пра сітуацыі харасменту ўслых”, — адказвае яна.

А кажучы пра змены ў грамадстве, Базар заўважае, што ўзрос запыт на трэнінгі на тэму антыхарасменту. 

“Прынамсі, ведаю пра такія запыты, ад каляжанак ведаю пра запрашэнні правесці такія трэнінгі.

Калі праўда тое, што мне перадалі, дык, на жаль, мужчыны вырашылі не пераглядаць свае паводзіны, а ў сітуацыі апублічвання адмаўляць, што гэта праўда. Хаця мне здаецца, прынамсі людзі сталі больш задумвацца, ці не з’яўляюцца іх дзеянні гвалтоўнымі”.

Наша суразмоўніца лічыць, што кэнселінг не лепшае, з чым грамадства можа выйсці з гэтай сітуацыі.

“І я пра гэта даўно казала. Ды і гэта ўвогуле не той вынік, да якога варта ісці. Варта ісці да змен у бок бяспекі. Пры гэтым на сваім досведзе я адчула, што сістэма адмены існуе, таму што вялікай колькасці людзей прасцей адмяніць тую і тых, хто кажуць пра гвалт”.

Базар спадзяецца, што ў перспектыве беларускае грамадства ўсё ж прыйдзе да разумення, што бяспечная прастора — лепшая прастора для ўсіх, хто ў ёй знаходзіцца.