Як прапаганда спрабуе апрацоўваць моладзь у Беларусі — даследаванне

Беларуская дзяржаўная прапаганда працуе з моладдзю не толькі як з аўдыторыяй, якую трэба “выхаваць”, але і як з будучым рэсурсам дзяржавы — кадравым, электаральным, дэмаграфічным, працоўным і абарончым. Для падпарадкавання маладых людзей прапаганда цісне на пачуццё віны і страх. А палітычную лаяльнасць фарміруе, эксплуатуючы простыя жыццёвыя патрэбы — матэрыяльны дабрабыт, кар’еру, здароўе і сям’ю. Але нават знаходзячы патрэбныя “кнопкі”, прапаганда націскае на іх груба.

Спецыяльна для Еўрарадыё Пётр Папаратнікаў прааналізаваў 20 штомесячных метадычных матэрыялаў дзяржаўнай прапаганды “да Адзінага дня інфармавання насельніцтва”, адрасаваных моладзевай аўдыторыі і прызначаных для ідэалагічнай работы — з верасня 2024 па красавік 2026 года.

Якія тэмы і ўстаноўкі дзяржаўная прапаганда хоча даносіць да маладых беларусаў? І з дапамогай якіх прыёмаў?

1-ы ўпор. Прыхавана навязваецца пачуццё віны

Галоўны эмацыйна-сэнсавы ўпор у метадычках прапаганды зроблены на звязцы “дзяржава клапоціцца — моладзь павінна быць лаяльнай, карыснай і адказнай”.

Маладым людзям паказваюць дзяржаву як крыніцу магчымасцей: бясплатная адукацыя, першае працоўнае месца, жыллё, медыцына, падтрымка сям’і, рэгіянальная інфраструктура, грамадскія аб’яднанні.

Але гэтыя магчымасці амаль заўсёды суправаджаюцца сустрэчным чаканнем: трэба ўдзельнічаць у выбарах, працаваць, ствараць сям’ю, служыць краіне, падтрымліваць парадак, не паддавацца “чужым” уплывам. Гэта маніпуляцыя, якая грунтуецца на правіле сацыяльнага абмену: мы нібыта абавязаны адплаціць за тое, што нам далі.

Эфект узмацняецца за кошт персаналізацыі дзяржавы: яе падаюць як архетыпічную фігуру, якая клапоціцца, а не як інстытут. Напрыклад, у кастрычніку 2025 года замест таго, каб проста напісаць “выплачваюцца дапамогі”, у метадычцы фарміраваўся вобраз заступніка: “Дзяржава бярэ на сябе ролю надзейнага абаронцы сем’яў”.

Таму сацыяльная палітыка ў гэтых матэрыялах выступае не проста як набор ільгот, а як аргумент легітымацыі палітычнай мадэлі.

Чэрвень 2025-га: “Вы нарадзіліся і жывяце ў Беларусі — унікальнай краіне, краіне магчымасцей! І гэтыя магчымасці вам даюцца з самага нараджэння… Разам з тым, “інвестуючы” ў маладое пакаленне, Беларусь чакае ад вас смелых ініцыятыў і прарыўных праектаў, актыўнай грамадзянскай пазіцыі і жадання працаваць дзеля агульнага дабра”. 

2-і ўпор. Запалохванне па схеме “Лукашэнка або смерць”

Другі ўстойлівы ўпор — бяспека і стабільнасць, звязаныя з ілжывай дылемай. Моладзь пераконваюць, што мір, парадак і суверэнітэт не з’яўляюцца натуральным фонам, а патрабуюць “правільнага” палітычнага выбару, моцнай улады, арміі, адзінства і недаверу да знешняга ціску. Гэта асабліва відаць у электаральных матэрыялах за лістапад 2024 — студзень 2025 года, дзе выбары апісваюцца як абарона незалежнасці і будучыні краіны, а таксама ў лютым 2026 года, дзе армія і гатоўнасць абараняць Радзіму падаюцца як умова мірнага жыцця.

Лістапад 2024-га: “Ажыццяўляючы свой выбар 26 студзеня, мы з вамі будзем выбіраць не проста нацыянальнага лідара. Нам трэба вызначыць: мы «за» мірнае развіццё нашай Беларусі і суверэннасць, «за» бяспеку? Думаю, іншых варыянтаў няма”.

Люты 2026-га: “Менавіта ў такіх умовах, калі захоўваецца геапалітычная напружанасць і неверагоднымі тэмпамі растуць ваенныя бюджэты дзяржаў НАТА, важна быць гатовымі адстойваць сваю краіну і забяспечваць унутраную стабільнасць”.

Дзяржаўнасць — стабільнасць — абавязак моладзі гэта захаваць

Аналіз тэм паказаў, што галоўны ўпор дзяржаўнай прапаганды робіцца на звязцы дзяржаўнасць — сацыяльная стабільнасць — абавязак моладзі захаваць дасягнутае.

Дынаміка тэм па месяцах прыкметная, але гэта хутчэй змена тэматычных кампаній, чым лінейнае ўзмацненне аднаго мэсэджу ці змена карціны свету, якая транслюецца. 

Дзяржава вам дала — вы павінны. У чым моладзь спрабуюць пераканаць

Моладзь спрабуюць пераканаць найперш у тым, што цяперашняя мадэль дзяржавы даказала сваю эфектыўнасць, а значыць, яе трэба не мяняць, а захоўваць. Самы інтэнсіўны мэсэдж — сацыяльныя даброты як доказ правільнасці курсу: ён атрымлівае ацэнку 3 у 9 месяцах даследавання. Логіка выбудоўваецца так: дзяржава дае адукацыю, медыцыну, жыллё, падтрымку сям’і, першае працоўнае месца, бяспеку — адпаведна, маладыя людзі павінны адказваць працай, лаяльнасцю, грамадзянскай актыўнасцю і гатоўнасцю працягваць курс.

Наступны ключавы мэсэдж: выбар не нейтральны. Дзяржава шмат дае моладзі, таму моладзь павінна адказваць працай і лаяльнасцю. Маладым людзям тлумачаць, што ўдзел у выбарах, падтрымка моцнай прэзідэнцкай улады і згода з курсам — гэта не проста палітычная пазіцыя, а абарона міру, суверэнітэту і асабістага дабрабыту. Асабліва выразна гэта бачна ў матэрыялах за лістапад 2024 і студзень 2025 года, дзе прэзідэнцкія выбары падаюцца як “лёсавызначальны” момант і праверка грамадзянскай сталасці.

Лістапад 2024-га: “Калі мы хочам, каб дзяржава паважала сваіх грамадзян, то і мы, у сваю чаргу, павінны паважаць дзяржаву, грамадзянамі якой з’яўляемся. Таму ставіцца да выбараў безадказна і неразважна нельга. Пасіўная пазіцыя недапушчальная”.

Яшчэ адзін мэсэдж: знешні свет небяспечны, а Беларусь — абароненая прастора. Захад у гэтых тэкстах з’яўляецца не толькі як палітычны праціўнік, але і як крыніца “чужых каштоўнасцей”, дэмаграфічнай пагрозы, мілітарызацыі, санкцый, каляровых рэвалюцый і інфармацыйнага ціску. На гэтым фоне Беларусь апісваецца як краіна парадку, міру, сацыяльнага клопату і “ўласнага шляху”.

Арсенал маніпуляцый: выбарчая статыстыка, апеляцыя да Лукашэнкі і ціск на эмоцыі

Самы часты прыём, з дапамогай якога прапагандысты спрабуюць уплываць на маладых беларусаў, — статыстыка і даведачныя блокі: ён прысутнічае ва ўсіх 20 месяцах, а ў 12 выпадках — з высокай інтэнсіўнасцю. Метадычкі пастаянна падмацоўваюць ідэалагічны тэзіс лічбамі: выдаткі, рэйтынгі, працэнты, колькасць школ, сем’яў, удзельнікаў, кіламетраў дарог, маладых спецыялістаў. Гэта стварае адчуванне доказнасці нават там, дзе з лічбаў робіцца палітычная выснова. Пры гэтым інфармацыя падаецца маніпулятыўна — выбарачна.

Кастрычнік 2024-га, метадычка пра “мэтанакіраваную трансфармацыю сямейных адносін” з боку Захаду: “…Грэцыя стала першай праваслаўнай краінай, якая легалізавала аднаполыя шлюбы. У Францыі такіх шлюбаў — ужо тры працэнты. У Вялікабрытаніі шлюб замяніла сумеснае жыццё. У Польшчы пастаянна расце колькасць разводаў. Чэхія становіцца “вясёлкавай”. У ЗША назіраецца выбуховы рост пазашлюбных дзяцей. У Германіі расце чайлдфры. У Фінляндыі з Францыяй увогуле вырашылі не нараджаць дзяцей”.

Пры гэтым у “грэшнай” Грэцыі, напрыклад, апошнія даступныя паказчыкі нараджальнасці і доля дзяцей, народжаных у шлюбе, вышэйшыя, чым у Беларусі: 1,24 дзіцяці на жанчыну ў Грэцыі супраць 1,217 у Беларусі (2024 год), а таксама каля 90% дзяцей, народжаных у шлюбе, у Грэцыі ў 2024-м супраць 87,2% у Беларусі ў 2019 годзе.

У “краіне, якая вырашыла не нараджаць дзяцей” (Францыі), паказчык нараджальнасці складае 1,61 дзіцяці на жанчыну, і ён вышэйшы за 1,217 у Беларусі (2024 год). Вышэйшыя паказчыкі таксама ў Фінляндыі (1,25), і ў “вясёлкавай” Чэхіі (1,37), і ў “разбэшчаных” ЗША (1,63) і Вялікабрытаніі (1,41), і нават у “чайлдфры” Германіі (1,35). Ніжэйшы з пералічаных прапагандыстамі паказчык — толькі ў “разводнай” Польшчы (1,099).

Затое ў Польшчы, дзе “пастаянна расце колькасць разводаў”, каэфіцыент разводнасці ў 2024 годзе склаў 1,6 на 1000 насельніцтва, а ў Беларусі ў 2023-м — 3,7 (большы чым удвая). Акрамя таго, незразумела, на які перыяд абапіраецца сцвярджэнне прапагандыстаў: польская статыстыка за апошнія 20 гадоў, наадварот, сведчыць пра зніжэнне.

Другі ўстойлівы прыём — апеляцыя да прэзідэнта. Цытаты Лукашэнкі выкарыстоўваюцца як тлумачэнне і фінальнае пацвярджэнне правільнасці курсу. У шэрагу матэрыялаў дзяржаўная палітыка персаналізуецца праз ягоныя рашэнні.

Студзень 2025-га: “Глыбокае ўсведамленне неаспрэчнай ісціны, можна сказаць, своеасаблівы гістарычны ўрок, што можна і трэба будаваць жыццё не толькі не горш, а лепш, чым у іншых, даў нам Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь. І ўжо толькі за гэта кіраўніку нашай краіны варта сказаць шчыры беларускі дзякуй”.

Трэці прыём — навязванне абавязку і доўгу. Ён сустракаецца ў 18 месяцах і асабліва моцны там, дзе гаворка ідзе пра выбары, армію, здароўе, добраўпарадкаванне, рэгіёны і маладзёжную палітыку.

Чацвёрты прыём — спісы дасягненняў і эфект назапашвання: доўгія каталогі аб’ектаў, ільгот, рэйтынгаў і поспехаў.

Пяты важны прыём — эмацыяналізацыя праз пагрозу і ахвяру. Ён асабліва прыкметны ў тэкстах пра Другую сусветную вайну, народнае адзінства, сям’ю, армію, Захад і Чарнобыль. У гэтых выпадках калектыўныя траўмы мінулага або знешнія пагрозы выкарыстоўваюцца як аргумент на карысць адзінства, лаяльнасці і захавання дзеючай мадэлі.

Дасягненні і абавязак як “апорная канструкцыя”

Калі глядзець на метадычкі не па асобных месяцах, а ў сукупнасці, бачна, што адны элементы працуюць як пастаянны фон, а іншыя рэгулярна становяцца цэнтральнымі акцэнтамі. Часцей за ўсё паўтараюцца тэмы суверэнітэту, сацыяльнай дзяржавы, пагрозы з боку Захаду і моладзі як рэсурсу. Але “апорнымі” аказваюцца не толькі самі тэмы, але і прыёмы пераканання: статыстыка, спісы дасягненняў і мова абавязку.

Што думае моладзь? Даныя сацыялогіі ставяць пад сумнеў метады прапаганды

Калі супаставіць матэрыялы метадычак і даныя сацыялогіі аб беларускай моладзі, то прапаганда часткова трапляе ў рэальныя патрэбы маладых людзей. Яна гаворыць пра адукацыю, працу, здароўе, сям’ю, жыллё, бяспеку, матэрыяльную стабільнасць і зразумелую будучыню — на тэмы, якія для моладзі сапраўды важныя.

Гэтую выснову пацвярджаюць адразу некалькі даследаванняў. Напрыклад, паводле даных Цэнтра новых ідэй (2025), сярод планаў на найбліжэйшыя 3–5 гадоў у моладзі на першых месцах — паляпшэнне матэрыяльнага становішча (44%), здароўе і асабісты дабрабыт (32%), кар’ера (28%), тады як умацаванне сацыяльных сувязяў і ўдзел у суполках набралі толькі 13%. Іншыя даследаванні (БІСІ, RADA) паказваюць падобную іерархію: сям’я, здароўе, грошы, кар’ера — важнейшыя за абстрактны грамадскі ўнёсак.

Але супадзенне заканчваецца на ўзроўні тэм. Прапаганда бярэ рэальныя патрэбы маладых людзей — і палітычна пераўпакоўвае іх. Там, дзе моладзь шукае магчымасці, ёй прапануюць абавязак. Дзе хоча выніку — прапануюць удзячнасць. Дзе мае патрэбу ў бяспецы — ёй паказваюць пагрозу.

Такі ход можа быць часткова эфектыўным, бо моладзь сапраўды жыве ў трывожным кантэксце. Паводле даных ЦНІ, сучаснасць многім здаецца кіраванай, але будучыня — нестабільнай: маладых людзей турбуюць рост коштаў (80% турбуюцца сярэдне або моцна), нестабільнасць даходаў (73%), немагчымасць купіць або арандаваць жыллё па прымальнай цане (70%), страх за будучыню краіны і блізкіх (66%), рост нестабільнасці ў свеце (66%) і адсутнасць кар’ерных перспектыў або магчымасцей прафесійнага развіцця (61%). На гэтым фоне вобраз дзяржавы як гаранта парадку і “нармальнага жыцця” сапраўды можа знаходзіць водгук.

Але стаўка на страх мае свае межы. Напрыклад, даследаванне ЦНІ паказвае, што маладыя людзі ўжо адаптуюцца да нявызначанасці праз сыход у анлайн, працу ці вучобу, хобі, асцярожнасць у выказваннях і пазбяганне адчувальных тэм. Таму запалохванне можа не мабілізаваць, а ўзмацняць дыстанцыяванне, маўчанне і сыход у прыватнае жыццё.

Слабай выглядае і стаўка на прамую палітычную мабілізацыю. Грамадзянскі ўдзел моладзі, паводле даных ЦНІ, часцей носіць эпізадычны характар. Але жаданая ўцягнутасць вышэйшая за рэальную. А галоўная ўмова пераходу да дзеяння — зразумелы і бачны вынік. Гэта значыць, што маладыя людзі гатовы ўключацца не таму, што ім кажуць “вы павінны”, а таму, што бачаць сэнс, бяспеку і эфект.

Ёсць і праблема даверу. Ён перадусім накіраваны на блізкае кола — сяброў, знаёмых, калег (83%), устойлівым застаецца давер да адукацыйных (78%) і медыцынскіх устаноў (63%). А вось да органаў улады (13%) і медыя (14%) давер значна слабейшы. Таму прапаганда, верагодна, больш эфектыўная не як прамы голас чыноўніка на дзяржаўным ТБ, а калі яна ўбудавана ў школу, універсітэт, працу, медыцыну і лакальнае асяроддзе. Уласна, такое ўбудаванне і спрабуе ажыццявіць улада, уводзячы ідэолагаў як штатную адзінку на прадпрыемствах.

Важны сігнал — эміграцыя як запасны сцэнар. Паводле даных ЦНІ, цвёрды намер з’ехаць дэкларуе меншасць, але яшчэ траціна апытаных сумняваецца — а разам гэта амаль палова. Прычыны прагматычныя: нізкія даходы (32%), недахоп перспектыў (22%), жаданне свабоды і новых уражанняў (21%). А ўтрымліваюць ад пераезду сям’я, блізкія і звыклае асяроддзе (кожны з пунктаў набраў каля 30%). Гэта азначае, што лаяльнасць моладзі да краіны ўмоўная: яна трымаецца не столькі на ідэалогіі, колькі на сувязях, асяроддзі і адчуванні, што ўнутры краіны яшчэ можна будаваць будучыню.

Прапаганда трапляе ў патрэбы моладзі на ўзроўні тэм, але прамахваецца на ўзроўні падыходу. Больш эфектыўны падыход будаваўся б не праз “вы павінны”, а праз “вы можаце”. Не праз страх, а праз зніжэнне нявызначанасці. Не праз віну і абстрактныя спісы дасягненняў, а праз зразумелы асабісты вынік: адукацыю, кар’еру, жыллё, лакальныя праекты і рэальныя магчымасці ўплываць на ўласнае жыццё.

У доўгатэрміновай перспектыве больш эфектыўная не эксплуатацыя віны і страху, а падтрымка свабоды і цікавасці. Але каб размаўляць з моладдзю праз “вы можаце”, дзяржаве давялося б даць ёй рэальны ўплыў, бяспечны ўдзел і права на самастойны выбар. А менавіта гэта і супярэчыць логіцы аўтарытарнай сістэмы, у якой моладзь разглядаецца перадусім як рэсурс.