Праз пастаўкі бензіну ў Расію Беларусь сама застанецца без паліва? Адказвае эксперт

На расійскім рынку наспеў дэфіцыт паліва. Раней у Крыме, а на гэтым тыдні ў Маскве і Санкт-Пецярбугу былі ўведзены абмежаванні на яго набыццё — 60 літраў у адны рукі. Недахоп бензіну звязаны з вайной ва Украіне, якую расійскае кіраўніцтва ніяк не хоча спыняць.

Эканамічны аглядальнік выдання “Беларусы і рынак” Андрэй Махоўскі распавёў Еўрарадыё, ці зможа гэтай сітуацыяй скарыстацца Аляксандр Лукашэнка, падзарабіўшы на продажы беларускага паліва “братам” з Усходу.

— Ці сведчыць наяўная сітуацыя з дэфіцытам паліва ў Расіі, што ўзніклі ўмовы для атрымання звышпрыбыткаў беларускімі НПЗ?

— Гэта сапраўды можа выглядаць як прыкмета праблем на расійскім рынку паліва, звязаных з вайной і з ударамі па нафтаперапрацоўчай інфраструктуры. Але калі я пераношу гэта пытанне на ўзровень таго, ці стварае гэта прамыя ўмовы для звышпрыбыткаў беларускімі НПЗ, то я павінен сказаць, што сітуацыя нашмат больш складаная, чым можа падацца з боку.

Я разумею, што шмат гаварылася пра рост продажаў беларускага паліва на біржы ў Санкт-Пецярбургу, нават называлася лічба ад шматразовага росту. Але калі я разглядаю гэта праз прызму абсалютных аб’ёмаў, а не адносных паказчыкаў, то гэта выглядае як вельмі невялікія пастаўкі. 

І калі я кажу пра гэта, то маю на ўвазе, што такія аб’ёмы самі па сабе не могуць істотна змяніць агульную карціну або стварыць нейкі рэзкі фінансавы эфект для беларускіх заводаў.

Расійскі рынак паліва ў значнай ступені фарміруецца не праз біржавыя аб’ёмы, але менавіта біржавыя здзелкі ўплываюць на цэнавыя арыенціры. І таму нават невялікія пастаўкі могуць мець значэнне для фарміравання коштаў, але гэта не тое ж самае, што вялікія камерцыйныя патокі, якія прыносяць звышпрыбыткі.

Дэфіцыт сам па сабе не ператварае беларускія пастаўкі ў крыніцу надзвычайнай прыбытковасці. Беларусь працуе па вельмі спецыфічнай мадэлі, дзе значная частка нафты заходзіць на беларускія заводы на льготных умовах. У выніку гатовы прадукт часта не застаецца ў беларускіх кампаній як уласны тавар у поўным сэнсе, а звязаны з умовамі расійскіх пастаўшчыкоў сыравіны і аплаты за перапрацоўку.

Расійскі рынак не з’яўляецца для Беларусі прэміяльным. Беларускае паліва там можа прадавацца крыху па іншай цане, чым расійскае, але яно продаж не дасягае тых узроўняў, якія былі магчымыя на іншых рынках, куды раней ішлі пастаўкі. І таму я не бачу тут механізма, які б натуральным чынам ствараў звышпрыбыткі.

Я б сказаў, што нават у сітуацыі дэфіцыту і пры павышаным попыце ў Расіі беларускія нафтаперапрацоўчыя заводы, такія як “Нафтан” і Мазырскі НПЗ, хутчэй атрымліваюць магчымасць мець прыбытковую працу і адносна стабільныя даходы, але не той узровень дадатковай маржы, які можна было б назваць звышпрыбыткамі.

— Ці здольныя беларускія НПЗ заўважна паўплываць на стабільнасць сітуацыі з палівам на расійскім рынку, то-бок падтрымаць яе стабільнасць?

— У глабальным маштабе Беларусь не можа выправіць сітуацыю з дэфіцытам паліва на расійскім рынку, нават калі гэты дэфіцыт сапраўды дасягае значных памераў. Прычына тут вельмі простая — магчымасці беларускіх нафтаперапрацоўчых заводаў проста несувымерныя з патрэбамі расійскага рынку.

Беларусь вырабляе бензіну ў дзесяць разоў менш, чым таго патрабуецца Расіі. Калі гаворка ідзе пра дызельнае паліва, то разрыў яшчэ большы і можа складаць прыкладна пятнаццаціразовую велічыню. Таму нават калі накіраваць значную частку беларускіх аб’ёмаў у Расію, гэта не здолее кардынальна змяніць сітуацыю на агульнарасійскім рынку.

Акрамя таго, не ўсё паліва, якое вырабляецца ў Беларусі, можа быць адпраўлена на экспарт. Значная частка павінна заставацца ўнутры краіны, бо беларускі рынак таксама мае свае патрэбы.

Трэба забяспечваць палівам транспарт, прадпрыемствы, сельскую гаспадарку і ўсю ўнутраную эканоміку. Таму магчымасці для дадатковых паставак заўсёды абмежаваныя неабходнасцю падтрымліваць стабільнасць у самой Беларусі.

Але гэта не значыць, што Беларусь увогуле не здольная дапамагчы Расіі. Калі гаворка ідзе не пра ўвесь расійскі рынак, а пра асобныя рэгіёны, то такая дапамога цалкам магчымая. 

Менавіта гэта ўжо адбывалася раней, у тым ліку напрыканцы мінулага года і ў папярэднія перыяды, калі пасля ўдараў па расійскай інфраструктуры ўзнікалі лакальныя праблемы з забеспячэннем паліва.

Я бачу такую дапамогу не як выратаванне ўсёй расійскай паліўнай сістэмы, а як механізм ліквідацыі асобных рэгіянальных дэфіцытаў. Калі ў нейкім рэгіёне, асабліва ў еўрапейскай частцы Расіі, якая знаходзіцца адносна блізка да беларускай мяжы, узнікае недахоп паліва, то пастаўкі з Беларусі могуць адносна хутка закрыць гэты лакальны дэфіцыт. 

Таму я б раздзяляў два ўзроўні. Калі гаворка ідзе пра агульны расійскі рынак і пра сістэмны дэфіцыт паліва, то Беларусь не мае ні такіх вытворчых магутнасцей, ні такіх рэсурсаў, каб выправіць сітуацыю. Калі ж гаворка ідзе пра асобныя рэгіёны і лакальныя праблемы з пастаўкамі, то ў гэтым сэнсе Беларусь сапраўды можа дапамагаць і часткова стабілізаваць становішча праз дадатковыя пастаўкі паліва ў тыя месцы, дзе яго не хапае. 

— Ці можа з палівам адбыцца сітуацыя, як мінулым годам з бульбай? Асабліва зараз, летам, ці ў пачатку восені, калі попыт на паліва падвышаны праз патрэбы сельскай гаспадаркі?

— Такая сітуацыя з палівам выглядае малаверагоднай. Прычына ў тым, што рынак паліва і рынак бульбы — гэта прынцыпова розныя рэчы з пункту гледжання кантролю і кіравання.

Паліва вырабляецца на двух дзяржаўных нафтаперапрацоўчых заводах, і таму дзяржава мае магчымасць даволі дакладна адсочваць увесь ланцужок. Вядома, колькі паліва вырабляецца, вядома, якія ёсць запасы, вядома, колькі патрэбна ўнутранаму рынку і якія аб’ёмы могуць быць накіраваны на экспарт. У такой сістэме значна прасцей кантраляваць баланс паміж унутраным спажываннем і продажамі за мяжу.

Калі я параўноўваю гэта з гісторыяй вакол бульбы, то там сітуацыя была іншай. Бульбу вырабляюць шматлікія гаспадаркі і прадпрыемствы, кожнае з якіх дзейнічае ў сваіх інтарэсах. 

У той сітуацыі многія імкнуліся скарыстацца выгаднай кан’юнктурай і прадаць прадукцыю на расійскі рынак. У выніку працэсы развіваліся хутчэй, чым іх паспявалі кантраляваць. Складваецца ўражанне, што там проста не ўдалося своечасова адсачыць маштаб і адрэагаваць на наступствы для ўнутранага рынку.

З палівам, на мой погляд, такая сітуацыя выглядае значна менш верагоднай. Тут значна лягчэй весці ўлік, прагназаваць патрэбы і рэгуляваць пастаўкі. Калі ўлада бачыць, колькі паліва ёсць у наяўнасці і колькі неабходна беларускай эканоміцы, то яна таксама бачыць і межы таго, што можна экспартаваць без рызыкі для ўласнага рынку.

— Ці можа Беларусь скарыстацца сітуацыяй вайны на Блізкім Усходзе і росту коштаў на сусветным рынку паліва і пачаць прадаваць паліва ў краіны, дзе гэта дазваляюць санкцыі? Напрыклад, на рынак СНД?

— А што такое рынак СНД? У Казахстана ёсць уласная нафтавая і паліўная база. Калі казаць пра Сярэднюю Азію, то там значная частка патрэб закрываецца сваімі або рэгіянальнымі пастаўкамі, у тым ліку з Казахстана. І Азербайджан для гэтага не падыходзіць.

Адначасова існуюць дзве супрацьлеглыя тэндэнцыі. З аднаго боку, рост сусветных коштаў на паліва, і гэта ў прынцыпе стварае ўмовы, у якіх любы экспарцёр можа разлічваць на больш высокія даходы. 

І ў гэтым жа кантэксце варта ўлічваць, што Беларусь, наколькі гэта прагучала, усё ж такі атрымлівае нафту на ўмовах, якія могуць быць больш выгаднымі, чым тыя, па якіх яна прадаецца на сусветных рынках. І гэта само па сабе можа ствараць для яе магчымасць зарабляць на розніцы.

Але, з другога боку, ёсць лагістычныя і рынкавыя абмежаванні, і гэтыя абмежаванні могуць узмацняцца ў залежнасці ад сітуацыі. Ёсць магчымыя праблемы з лагістыкай, у тым ліку ў сувязі з геапалітычнымі фактарамі, і нават згадвалася сітуацыя вакол Армузскага праліва, якая яшчэ нядаўна магла ствараць дадатковыя складанасці. І хоць не зусім ясна, як гэта выглядае зараз, сама наяўнасць такой няпэўнасці таксама ўплывае на магчымасці стабільных паставак.

Пры гэтым, нягледзячы на ўсе супярэчнасці, беларускі гандлёвы баланс усё ж такі паляпшаецца. І я звязваю гэта паляпшэнне найперш з таварнымі пазіцыямі, чаго даўно не назіралася. 

Гэта можа быць звязана таксама з продажамі паліва і ўгнаенняў. Я таксама ўлічваю, што пасля змяненняў у санкцыйным рэжыме адносна ўгнаенняў знізілася прэмія за рызыку, і гэта таксама ўплывае на агульную карціну экспарту.

Ёсць адначасова і рост коштаў, і абмежаванні па збыце, і складаная лагістыка, і ўжо існуючыя структуры рынкаў у тых краінах, якія маглі б лічыцца патэнцыйнымі пакупнікамі. І ў гэтай агульнай карціне Беларусь хутчэй застаецца ў сітуацыі, дзе яна можа палепшыць свае паказчыкі і выкарыстаць спрыяльныя ўмовы часткова, але не пераходзіць у рэжым атрымання звышпрыбыткаў на новых рынках у поўным сэнсе гэтага слова.