Масква і свет. Што трэба ведаць пра выбары ў Арменіі

Парламенцкія выбары 7 чэрвеня 2026 года стануць для Арменіі першымі пасля канчатковай страты Карабаха. Калі раней армянская палітыка будавалася вакол карабахскага пытання, то цяпер спрэчка ідзе пра будучыню самой Арменіі: павінна краіна працягваць рух у бок Еўропы, захоўваючы пры гэтым эканамічныя сувязі з Расіяй, ці вярнуцца да ранейшай мадэлі бяспекі, заснаванай на цесным саюзе з Масквой.

Арменія стала адной з першых постсавецкіх дзяржаў, якая спрабуе перагледзець адносіны з Расіяй, не разрываючы іх цалкам. Ад таго, наколькі паспяховым акажацца гэты эксперымент, залежыць, якія будуць рабіць высновы далёка за межамі Паўднёвага Каўказа.

Цягам апошніх месяцаў Арменія апынулася ў цэнтры адкрытага геапалітычнага канфлікту паміж Расіяй і Еўропай.

Пачатак новаму вітку напружанасці паклаў візіт Нікола Пашыняна ў Маскву 1 красавіка 2026 года. На сустрэчы ў Крамлі Уладзімір Пуцін наўпрост заявіў, што спробы Ерэвана сумясціць курс на збліжэнне з ЕС і сяброўства ў Еўразійскім эканамічным саюзе (ЕАЭС) “немагчымыя па вызначэнні”.

Расійскі прэзідэнт прапанаваў армянскім уладам вызначыцца з выбарам і правесці агульнанацыянальны рэферэндум. Паводле слоў Пуціна, гэта магло б стаць асновай для “інтэлігентнага разводу” дзвюх краін. Акрамя таго, Масква выказала пажаданне, каб да парламенцкіх выбараў былі дапушчаны ўсе прарасійскія палітычныя сілы. Каментатары лічаць, што гаворка ішла найперш пра Самвела Карапецяна. У адказ Пашынян падкрэсліў, што Арменія застаецца дэмакратычнай краінай:

“Арменія — дэмакратычная краіна… фактычна двойчы на год у нас праходзяць муніцыпальныя выбары. У Арменіі ёсць грамадзяне, якія лічаць, што ў нас занадта шмат дэмакратыі, але для нас гэта прынцыповае пытанне — у нас сацыяльныя сеткі на сто працэнтаў свабодныя, і няма ніякіх абмежаванняў”.

Яшчэ больш адчувальным для Масквы стаў саміт Еўрапейскай палітычнай супольнасці, які прайшоў у Ерэване 4–5 мая пад дэвізам “Будуем будучыню: адзінства і стабільнасць у Еўропе”. У Арменію прыбылі каля 50 дэлегацый, у тым ліку кіраўніцтва ЕС, прэзідэнт Францыі Эмануэль Макрон і прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі.

Да апошняга моманту візіт Зяленскага заставаўся прадметам спрэчак унутры Арменіі. Прарасійская апазіцыя папярэджвала пра магчымыя наступствы, аднак армянскія ўлады прынялі ўкраінскага прэзідэнта як аднаго з ключавых удзельнікаў форуму. Сам Зяленскі назваў свой удзел у саміце важным сімвалам супрацоўніцтва Арменіі і Еўропы.

Рэакцыя Масквы з’явілася неадкладна. Дзмітрый Мядзведзеў ахрысціў удзельнікаў саміту “бязмозгімі русафобамі”, а Марыя Захарава абвінаваціла армянскія ўлады ў правядзенні антырасійскага курсу і “позе прагіну” перад Еўрасаюзам.

Паралельна ціск набыў эканамічны характар. На саміце ЕАЭС у Астане 29 мая лідары Расіі, Беларусі, Казахстана і Кыргызстана запатрабавалі як мага хутчэйшага правядзення рэферэндуму аб выбары паміж ЕС і ЕАЭС. Таксама было абвешчана, што да канца года будзе падрыхтаваны даклад аб магчымасці абмежавання ўдзелу Арменіі ў Еўразійскім эканамічным саюзе.

Адначасова Рассельгаснагляд увёў абмежаванні на пастаўкі армянскіх таматаў, агуркоў, клубніц, кветак і мінеральнай вады “Джэрмук”. Масква таксама папярэдзіла пра магчымасць перагляду пагадненняў аб бяспошлінных пастаўках газу і нафтапрадуктаў.

Нікол Пашынян адказаў адмовай у неадкладным правядзенні рэферэндуму. Паводле яго слоў, Арменія працягне супрацоўніцтва з ЕАЭС, пакуль пытанне членства ў ЕС не пяройдзе ў практычную плоскасць. Міністр эканомікі Арменіі Геворг Папаян сфармуляваў пазіцыю ўрада яшчэ больш жорстка, заявіўшы, што Арменія не можа “прамяняць інтарэсы дзяржавы на памідоры”.

На гэтым фоне выбары фактычна ператварыліся ў галасаванне за знешнепалітычны курс краіны.

Не толькі Расія

Аднак армянская палітыка сёння вызначаецца не толькі адносінамі з Масквой. Адначасова Ерэван спрабуе выбудаваць новую сістэму рэгіянальных адносін. Упершыню за многія гады працягваецца дыялог з Азербайджанам. Абмяркоўваюцца транспартныя праекты, якія павінны злучыць Арменію, Азербайджан, Турцыю і іншыя краіны рэгіёна.

Цэнтральнае месца ў гэтай стратэгіі займае праект TRIPP, які армянскія ўлады называюць часткай канцэпцыі “Скрыжаванне свету”. Гаворка ідзе пра стварэнне транспартнага калідора паміж Азербайджанам і Нахічэванем праз тэрыторыю Арменіі. Пагадненне было падрыхтавана пры пасрэдніцтве ЗША і павінна стаць адным з найбуйнейшых інфраструктурных праектаў апошніх гадоў.

Менавіта вакол адказу на пытанне, ці можа адкрыццё меж і транспартных маршрутаў замяніць ранейшую сістэму бяспекі, сёння і будуецца армянская перадвыбарная кампанія.

Тры праекты будучыні

Галоўная інтрыга заключаецца ў тым, што народу прапануецца не проста выбар паміж палітыкамі, а выбар паміж трыма рознымі ўяўленнямі пра будучыню Арменіі.

Нікол Пашынян: Арменія без Карабаха

Прэм’ер-міністр Нікол Пашынян і яго партыя “Грамадзянскі дагавор” будуюць сваю кампанію вакол ідэі так званай “рэальнай Арменіі”. Па сутнасці, гаворка ідзе пра перагляд усёй палітычнай філасофіі краіны, якая склалася пасля распаду СССР.

Пашынян адкрыта кажа пра неабходнасць адмовіцца ад таго, што ён называе “карабахскім міфам” — уяўлення пра тое, што армянская дзяржава павінна будавацца вакол карабахскага пытання. На яго думку, менавіта гэтая палітыка цягам дзесяцігоддзяў абмяжоўвала суверэнітэт краіны і рабіла яе залежнай ад знешніх гульцоў. Замест гэтага ўрад прапануе засяродзіцца на развіцці ўласна Арменіі, эканамічным росце, мадэрнізацыі арміі і адкрыцці новых транспартных маршрутаў.

Ключавым элементам гэтай стратэгіі стаў праект TRIPP. Пашынян сцвярджае, што пасля падпісання пагаднення са Злучанымі Штатамі Арменія зможа ператварыцца ў “скрыжаванне свету” і зарабляць на транзіце паміж суседнімі дзяржавамі:

“У найбліжэйшы час мы падпішам канчатковае пагадненне па праекце TRIPP са Злучанымі Штатамі, у выніку чаго Арменія літаральна стане скрыжаваннем свету”.

Паралельна ўрад робіць стаўку на еўраінтэграцыю. Пашынян абяцае вырашыць пытанне візавай лібералізацыі з Еўрапейскім саюзам цягам двух гадоў і завяршыць мадэрнізацыю ўзброеных сіл.

Ва ўнутранай палітыцы прэм’ер-міністр актыўна выкарыстоўвае антыкарупцыйную павестку. Адным з галоўных сімвалаў кампаніі стала абяцанне вярнуць дзяржаве актывы, якія ўлада лічыць незаконна набытымі папярэднімі элітамі. Пашынян ужо паабяцаў вярнуць дзяржаве завод “Араратцэмент”, а асабняк бізнесмена Гагіка Царукяна пераўтварыць у цэнтр апекі над пажылымі людзьмі.

“Мэта трохгаловай партыі вайны — выратаванне нарабаванага… пакуль існуе дзяржава Арменія, дамы Гагіка Царукяна ўжо пачалі вяртаць народу”, — кажа прэм’ер.

Роберт Качаран: рэванш старой сістэмы

Былы прэзідэнт Роберт Качаран узначальвае блок “Арменія” і прадстаўляе найбольш уплывовую частку былой палітычнай эліты. У адрозненне ад Пашыняна, Качаран лічыць, што армянскія ўлады занадта хутка адмовіліся ад ранейшай сістэмы бяспекі і пераацанілі магчымасці супрацоўніцтва з Захадам.

Аснову яго кампаніі складае крытыка цяперашняга стану арміі і знешняй палітыкі. Качаран сцвярджае, што ўзброеныя сілы пры цяперашнім кіраўніцтве страцілі баяздольнасць і былі ператвораны ў інструмент унутранай палітыкі: “Армія пераўтворана ў гвардзейскую структуру”.

Асаблівае месца ў яго рыторыцы займае пытанне карабахскіх армян. Качаран працягвае настойваць на праве бежанцаў вярнуцца ў Карабах і крытыкуе любыя аднабаковыя ўступкі Азербайджана. Фактычна Качаран прапануе вяртанне да больш асцярожнай знешняй палітыкі, пры якой Расія застаецца галоўным гарантам бяспекі Арменіі.

Ва ўнутранай палітыцы блок абяцае правесці маштабную амністыю па крымінальных і адміністрацыйных справах, а таксама спісаць значную частку штрафаў.

Самвел Карапецян: царква супраць рэвалюцыі

Трэцім цэнтрам прыцягнення стаў мільярдэр Самвел Карапецян і партыя “Моцная Арменія”. Карапецян апынуўся ў цэнтры палітычнай барацьбы пасля канфлікту з Пашынянам вакол Армянскай апостальскай царквы. Менавіта абарона царквы стала галоўным элементам яго палітычнага вобраза. Бізнесмен абвінаваціў улады ў нападах на армянскую гісторыю, царкву і нацыянальную ідэнтычнасць.

У адрозненне ад Качарана, які апелюе перш за ўсё да пытанняў бяспекі, Карапецян робіць стаўку на кансерватыўны электарат, рэлігійныя колы і людзей, якія лічаць, што цяперашняя ўлада занадта хутка змяняе традыцыйныя асновы армянскай палітыкі. Яго праграма ўключае стварэнне 300 тысяч працоўных месцаў, а таксама меры па абароне армянскай зямлі і ўласнасці ад магчымых замежных набыванняў.

Асобнае месца займае крытыка палітыкі нармалізацыі адносін з Азербайджанам. Карапецян актыўна выкарыстоўвае асцярогі часткі грамадства наконт будучых уступак Баку і выступае супраць крокаў, якія, на яго думку, могуць паставіць пад пагрозу нацыянальныя інтарэсы краіны.

Паказальна, што менавіта на Карапецяну сёння засяроджана асаблівая ўвага Масквы. Расійскія ўлады неаднаразова падкрэслівалі неабходнасць удзелу ўсіх палітычных сіл у выбарах, а многія назіральнікі звязваюць гэтыя заявы перш за ўсё з лёсам лідара “Моцнай Арменіі”.

Што пастаўлена на карту

На першы погляд армянскія выбары выглядаюць як звычайнае супрацьстаянне ўлады і апазіцыі.

На самой справе спрэчка ідзе пра значна больш фундаментальныя рэчы. Ці можа Арменія пасля страты Карабаха пабудаваць новую мадэль бяспекі? Ці здольныя транспартныя калідоры, адносіны з Еўропай і нармалізацыя сувязяў з суседзямі замяніць ранейшую сістэму, заснаваную на расійскай ваеннай прысутнасці? Ці краіна непазбежна будзе вымушана вярнуцца да старых саюзаў? Менавіта на гэтыя пытанні армянскія выбаршчыкі будуць адказваць 7 чэрвеня.

Таму вынік выбараў важны не толькі для Ерэвана. Гэта адзін з першых выпадкаў на постсавецкай прасторы, калі дзяржава спрабуе адначасова захаваць адносіны з Расіяй, паглыбіць супрацоўніцтва з Еўропай і цалкам перагледзець уласную стратэгію бяспекі. За тым, наколькі паспяховым акажацца гэты эксперымент, будуць уважліва сачыць далёка за межамі Паўднёвага Каўказа.

Жэня Снежкіна, “Медыясетка”