Экс-глава разведки Польши: протесты в Беларуси могли разжечь из России

“Пытанне Анджэя Пачобута — гэта толькі адзін з элементаў функцыянавання адносін паміж Варшавай і Мінскам”, — з гэтага пачаў сваю перадачу “Сёмы паверх” на YouTube-канале Kanał Otwarty былы кіраўнік Агенцтва разведкі Польшчы (2016–2022) Пётр Краўчык.

Журналіст і прадстаўнік польскай меншасці ў Беларусі Анджэй Пачобут пасля пяці гадоў у зняволенні быў вызвалены 28 красавіка. Гэтай падзеі папярэднічала шматгадовая гісторыя: увядзенне санкцый і спробы перамоў.

Пра гэта і шмат іншага распавёў Пётр Краўчык. Еўрарадыё пераказвае самае цікавае, а польскі палітолаг Павал Казанэцкі пракаментаваў гучныя адкрыцці былога галоўнага разведчыка Польшчы.

Як палякі спрабавалі аддаляць Беларусь ад Расіі

Гаворачы ўвогуле пра ўсходніх суседзяў Польшчы, Краўчык адзначае, што адносіны з Мінскам — гэта вялікая гульня, якая вядзецца з 2010 года.

— Прынамсі з 2010 года польская дзяржава, яе інстытуты, яе службы, яе дыпламатыя стараюцца самастойна і разам з партнёрамі клапаціцца пра тое, каб Беларусь мела як мага больш прасторы для манеўру, свабоды ад Расійскай Федэрацыі, якая сапраўды імкнецца гэтую Беларусь паглынуць, — кажа Краўчык.

Былы кіраўнік разведкі ўспамінае, як пасля выбараў 2010 года польскі міністр Радаслаў Сікорскі і генерал Мацей Хуня ажыццяўлялі “рознага роду дзеянні, якія павінны былі прывесці да таго, каб гэты беларускі суверэнітэт пашыраўся”. Як прыклад гэтых дзеянняў Краўчык успамінае праграму “Усходняе партнёрства”.

“Это не мейнстрим”. Экс-глава разведки Польши высказался о Беларуси — местами спорно

Лукашэнка і Сікорскі ў 2010-м годзе

— Гэта палітычная дылема, у якой мы як польская дзяржава павінны вызначыцца, што для нас больш важнае: стаяць адназначна, цвёрда, я б сказаў, чаканна на каштоўнасцях, такіх як дэмакратыя, правы чалавека, ці паспрабаваць знайсці modus vivendi, нейкую мадэль супрацоўніцтва з дзяржавай, суверэнітэт якой мае для нас ключавое значэнне, — кажа Краўчык і дадае, што пасля 2017 года спроба менавіта такога манеўравання мела месца ў польска-беларускіх адносінах.

Роля ЗША

Пётр Краўчык далей кажа, што ў тыя гады атрымалася зрабіць шмат для наладжвання адносін з Беларуссю, перш за ўсё — прыцягнуць да гэтага супрацоўніцтва ЗША, а менавіта першую адміністрацыю прэзідэнта Дональда Трампа.

Як прыклад паспяховых адносін у перыяд 2017–2020 гадоў былы кіраўнік польскай разведкі называе пастаўку ў Беларусь дзвюх партый амерыканскай нафты White Eagle праз літоўскі порт у Клайпедзе (з удзелам польскай кампаніі Unimot).

— Дзякуючы гэтай пастаўленай нафце мы стваралі перспектыву таго, што Беларусь магла вызваліцца ад залежнасці ад расійскай нафты. Больш за тое, у той перыяд узнік план будаўніцтва другой ніткі Балтыйска-Паморскага нафтаправода, па якім праз мора мы маглі б паспрабаваць пастаўляць нафту на беларускія нафтаперапрацоўчыя заводы, і ў прыватнасці на завод у Мазыры.

Пратэсты 2020 года

“Гісторыі поспеху” скончыліся пасля падаўлення пратэстаў пасля выбараў 2020 года. Краўчык кажа, што напярэдадні гэтых падзей расіяне імкнуліся падарваць дыялог паміж Беларуссю і Захадам.

— У сакавіку 2019 года мой беларускі калега, кіраўнік КДБ [Валерый Вакульчык — Еўрарадыё], адназначна казаў, што, па іх ацэнках, расіяне рыхтуюцца падчас выбараў 2020 года справакаваць пратэсты, якія могуць выклікаць кровапраліцце. Беларусы казалі нам, што гэтае кровапраліцце, гэтая пралітая беларуская кроў, якой яны не жадалі, адназначна і жорстка можа перарваць гэты дыялог. Яны стараліся зрабіць вельмі шмат, каб гэтая кроў не пралілася. На жаль, і аб гэтым нам трэба сказаць адназначна і жорстка, рознага роду расійскія дзеянні прывялі да таго, што гэтая кроў усё ж пралілася, — кажа Краўчык.

Сярод элементаў, якія прывялі да распальвання пратэстаў і ў выніку да разбурэння адносін Беларусі з Захадам, былы кіраўнік разведкі адзначае канал Nexta. Краўчык праводзіць прамую лінію паміж гэтым рэсурсам і расійскімі спецслужбамі, але ставіць пытанне, што расіяне маглі мэтанакіравана перадаваць яму інфармацыю для “стварэння напружанасці ў грамадстве”.

Былы прэм'ер-міністр Польшчы Матэуш Маравецкі і стваральнік Nexta Сцяпан Пуціла

Ён называе выбары 2020 года “хутчэй за ўсё сфальсіфікаванымі”, спасылаючыся на ацэнкі, па якіх Лукашэнка нібыта мог іх выйграць і без махлярства, але з больш нізкім вынікам. Тым не менш пасля адбыліся масавыя пратэсты: сотні тысяч людзей выйшлі на вуліцы, шмат людзей загінула, яшчэ больш — збіта, у турмах да гэтага часу ёсць палітычныя зняволеныя.

— Сітуацыя цалкам драматычная, аднак трэба таксама разумець, што яна, акрамя, вядома, саміх рашэнняў беларускага рэжыму, магла быць і, як відаць, была ў значнай меры выклікана менавіта дзеяннямі расійскіх спецслужбаў. Расія дасягнула сваёй мэты. Расія ў той момант спыніла, замарозіла дыялог паміж Мінскам і Захадам, і гэта прывяло да таго, што на доўгія-доўгія месяцы Беларусь зноў страціла менавіта прастору для дзеянняў.

Пэўныя кантакты пасля 2020 года паміж Польшчай і Беларуссю ўсё ж падтрымліваліся. Паводле слоў Краўчыка, дзякуючы ім у канцы мая 2021 года ўдалося вызваліць трох зняволеных настаўніц польскай мовы, якія былі затрыманы прыкладна тады ж, калі і Анджэй Пачобут.

— Я хацеў бы, каб вы разумелі, што ў той перыяд дзякуючы дыялогу, які падтрымліваўся ў цені, мы атрымалі прапановы ад беларускага ўрада, ад беларускіх службаў аб тым, каб Анджэй Пачобут быў перададзены Польшчы. На жаль, у той перыяд рэдактар Пачобут не хацеў пакідаць Беларусь.

Далей адносіны толькі абвастраліся: у польскай разведкі ўжо з мая 2021 года былі звесткі пра тое, што Беларусь рыхтуецца аказваць ціск на Польшчу шляхам стварэння міграцыйнага крызісу на мяжы. Як адзін з фактараў Краўчык называе і той факт, што Польшча прыняла ў сваёй краіне “групы беларускай апазіцыі, якія дэкларавалі жаданне зрынуць беларускі ўрад”.

— І трэба разумець, што, незалежна ад таго, што мы думаем пра прэзідэнта Лукашэнку і яго ўрад, у момант, калі на тэрыторыі суседняй дзяржавы знаходзяцца такія групы, якія дэкларуюць жаданне прымяніць сілу (а такія групоўкі былі), гэта павінна было выклікаць пэўную рэакцыю, пэўны ціск, — лічыць Краўчык.

Беларусь і вайна

Былы кіраўнік польскай разведкі лічыць, што Польшча павінна працягваць імкнуцца да таго, каб Беларусь была як мага больш незалежнай ад Расіі. Краўчык бачыць такое ж жаданне і сярод саміх беларусаў. Гэта, па яго назіраннях, паказалі і пратэсты 2020 года, і тое, што Беларусь не ўступіла ў вайну супраць Украіны.

— Я хацеў бы, каб у вас таксама была інфармацыя і веды пра тое, што, калі пачыналася ўварванне Расіі ва Украіну, прэзідэнт Пуцін у сакавіку і красавіку 2022 года ціснуў на прэзідэнта Лукашэнку, каб той адпраўляў беларускія войскі на мяжу з Украінай і каб яны былі выкарыстаны менавіта ў агрэсіі супраць Украіны. Прэзідэнт Лукашэнка на гэта не пагадзіўся. Больш за тое, беларусы цудоўна разумелі, што калі б дайшло да такой сітуацыі, калі б беларускія ваенныя падраздзяленні апынуліся менавіта ва Украіне, магло б адбыцца масавае дэзерцірства.

Гэта паказвае, што не толькі з боку так званай грамадзянскай супольнасці, але і з боку беларускіх дзяржаўных структур, у тым ліку сілавых, назіраліся пэўныя настроі, якія адлюстроўвалі тое, што Беларусь для іх важная і павінна заставацца суверэннай, — заключае Краўчык.

Успамінае экс-кіраўнік разведкі і былога міністра замежных спраў Беларусі Уладзіміра Макея, які памёр у лістападзе 2022 года пры нявысветленых абставінах. Краўчык называе яго адным з “герояў, пра якіх мала гавораць і якія не атрымалі ордэнаў”, і адзначае, што, нягледзячы на “неадназначнае мінулае”, гэты чалавек “ішоў на рызыку і працаваў для сваёй дзяржавы”.

— На жаль, гэтага чалавека ўжо няма з намі. Трэба сказаць, што такіх людзей было больш. Усе імёны, на жаль, называць яшчэ рана, — кажа Краўчык.

“Ніколі Беларусь не рухалася ў бок Захаду”

У эфіры Еўрарадыё польскі палітолаг Павал Казанэцкі выказаў меркаванне, што такія выказванні Пятра Краўчыка не з’яўляюцца мэйнстрымавымі. Ён адзначыў, што ў Польшчы адбываецца барацьба паміж двума асноўнымі палітычнымі лагерамі: правымі сіламі пад кіраўніцтвам прэзідэнта Караля Наўроцкага і ўрадам пад кіраўніцтвам прэм’ера Дональда Туска.

Разам з гэтым у Польшчы існуюць два падыходы. Першага прытрымліваюцца Еўракамісія і Еўрасаюз. Яны прызнаюць, што выбары ў 2020 годзе ў Беларусі былі сфальсіфікаваныя, і байкатуюць сённяшнюю ўладу Лукашэнкі. А другі — пазіцыя Дональда Трампа.

— Я думаю, што тут якраз польскія правыя сілы, якія спадзяюцца на падтрымку ЗША на бліжэйшых выбарах у Польшчы (яны пройдуць праз паўтара года), прытрымліваюцца яго наратываў адносна адносін з Беларуссю і падтрымліваюць ідэю дыялогу з Лукашэнкам.

Калі ж казаць пра манеўры беларускіх улад у бок Захаду, Казанэцкі адзначае, што “ніколі Беларусь не рухалася ў бок Захаду”.

— Магчыма, толькі да 1994 года шукала такую магчымасць, але з таго моманту, калі прэзідэнтам стаў Аляксандр Лукашэнка, Беларусь толькі ўмацоўвала супрацоўніцтва з Расіяй, і цяпер Беларусь знаходзіцца пад уплывам Масквы, калі не сказаць “пад кантролем”. Нездарма ў Беларусі знаходзіцца расійская армія, якая ў 2022 годзе мела магчымасць увайсці ва Украіну.

І гэта не змянілася. Лукашэнка заўсёды шукаў кантакт з Захадам з практычнага пункту гледжання, каб шукаць іншыя крыніцы фінансавання і падтрымліваць сваю эканоміку.

Я не думаю, што дзеянні, якія сёння здзяйсняюць ЗША, змогуць перацягнуць Лукашэнку “на заходні бок”. Занадта моцныя сувязі з Масквой: і ваенныя, і эканамічныя, і без расійскіх грошай Беларусь амаль не будзе здольная існаваць як дзяржава, — лічыць Казанэцкі.

Каментуючы дзейнасць канала Nexta з тэрыторыі Польшчы ў 2020 годзе, палітолаг лічыць, што польскія спецслужбы былі ў курсе іх працы.

— Можна дыскутаваць, хто кіраваў гэтымі пратэстамі, хто і адкуль падтрымліваў кандыдатаў у прэзідэнты і шукаць там расійскі след і грошы. Але нельга казаць, што Польшча не разумела, што робіць Nexta ці іншыя блогеры, якія працавалі з тэрыторыі Польшчы.