Ідэальныя еўрапейцы прыглядаюцца да Еўрасаюза. Піша Севярын Квяткоўскі

Прапануем урывак з кнігі "Беларусы будучыні ўжо ў Еўропе", якая рыхтуецца да выхаду ў канцы верасня ў серыі "Кніга Памяці "2020".

Аўтар – Севярын Квяткоўскі, пісьменнік, кіраўнік Фундацыі Belarus 2020

Пасля 2020 года ў краіны Еўрасаюза, найперш у Польшчу, на другім месцы ў Літву, прыбылі ад 250 000 да 350 000 беларусаў. Усіх вымушаных перасяленцаў значна болей, ніхто не можа падлічыць дакладную колькасць. Хтосьці з названых людзей былі актывістамі рэвалюцыйных працэсаў, хтосьці дапамагаў пратэстоўцам, хтосьці падтрымаў інфармацыйна ў сацсетках, хтосьці з’ехаў, бо трапіў у патэнцыйныя ахвяры рэжыму праз сваю нелаяльнасць.

Гэта ўсё грамадскі прасветленыя людзі з досведам імгненнай і эфектыўнай у дзеянні самаарганізацыі. Але гэта людзі, якія не ведаюць, як супрацьстаяць узброенай да зубоў дзяржаўнай машыне. Кніга, якую вы чытаеце, мусіць паспрыяць вынаходжанню формулы нейтралізацыі дзяржавы пры ўмове, што дэмакратыі ў ёй ніколі не было. Але людзі сталіся свабоднымі ўнутры сябе і свайго соцыуму, сфарміраванага па-за дзяржавай.

Заходні чытач, які цікавіцца палітыкай (прынамсі палітыкай у Еўропе), так даўно і шмат разоў чуў пра Беларусь у кантэксце слова "дыктатура", парушэння закона, уціску свабоды слова і пераследу грамадзян, што, пачуўшы штосьці падобнае ў 2020-м, хутчэй за ўсё, не звярнуў асаблівай увагі.

Наколькі можна меркаваць з адкрытых крыніц, да 9 жніўня 2020 года Беларусь цікавіла свет хіба сваім чэмпіянатам па футболе – бо ён быў адзіным на планеце, дзе сотні мільёнаў людзей пазбавіліся любімай забавы. Ну і яшчэ горадам Слуцк, які ў ангельскай транскрыпцыі з расійскай мовы – Slutsk – нагадвае не зусім прыстойнае слова.

Футбольным функцыянерам казалі: калі б транскрыпцыю рабілі з беларускай мовы (Słuck), такога смешнага чытання не было б. Можна дадаць, калі б функцыянеры дзяржавы арыентаваліся на беларусаў, а не на Крэмль, наагул трагедыі не адбылося б.

Свет спаў, і тут раптам у Беларусі пачынаецца варушэнне. Пайшлі першыя палітычныя бежанцы. Пачаліся дыялогі новапрасветленых беларусаў з жыхарамі краін ЕС.

Я бачыў у сеціве, як падлеткі з польскага Цешына развітваліся з сябрамі з чэшскага Цешына невядома на які тэрмін перад татальным каранцінам – гэта была першая мяжа ў іхным жыцці.

Адсутнасць магчымасці вандраваць паказала: нічога страшнага ў гэтым для людзей няма. Высветлілася, што калі ёсць інтэрнэт, камп'ютарныя гульні і кіно, то сярэднестатыстычнаму чалавеку больш нічога і не патрэбна, апроч крамы пад бокам.

А калі казаць пра 2020 год, то падзеі ў Беларусі – суседняй для Латвіі, Літвы і Польшчы, і на ўсходняй мяжы для ўсяго Еўрасаюза – на псіхалагічным узроўні ўспрымаліся еўрапейцамі прыблізна таксама, як дзесьці ў экзатычных шыротах ці віртуальныя канфлікты ў суседняй галактыцы з навуковай фантастыкі.

Калі мы, беларусы ў ЕС, кажам, што ў нас адбылася рэвалюцыя свядомасці, на нас глядзяць з сумневам: "Ну і? Рэвалюцыя адбылася, а дыктатура засталася".

Але мы стварылі наддзяржаўную супольнасць, якае падпольна жыве ў Беларусі і адкрыта дзейнічае на тэрыторыі вольных краін. Мы спазналі адчуванне жыцця так, як мы хочам. А дыктатура засталася ні з чым. Ёй няма кім жывіцца. Яна дыхае толькі праз кіслародную падушку з лагатыпам Крамля на цэтліку.

Раптам высветлілася, што беларусы самі, праз масавыя фізічныя і псіхічныя выпрабаванні, прыйшлі да неабходнасці таго, да чаго заклікалі колішнія і цяперашнія канцэптуалісты новай, заўжды новай, Еўропы: вяршэнства правоў чалавека і павагі чалавека да Закона – мусіць быць!

Ідэальныя еўрапейцы прыбылі ў ЕС – цалкам сфарміраваныя.

І ўбачылі недасканаласць: замаруджаную, пераплеценую, як тысячы дратоў, бюракратыю; беспакаранасць ксенафобіі, якая расце, як дражджавое цеста; заштампаванасць мазгоў палітычнымі маркетолагамі, дзе крытычнасць мыслення дэлегуецца вонкавым дзеячам; наіўную, на дзіцячым узроўні, веру, што Еўрасаюз надзейна абаронены ад расейскай ды іншай вонкавай агрэсіі, і што падзеі ў суседніх краінах не вартыя сур’ёзнай увагі.

"Я на канцы свету", – кажа камусьці па тэлефоне дзяўчына, седзячы ў цягніку між Беластокам і беларускай мяжой. А з-за "канца свету" ў Польшчу прыбывае крэатыўны клас, сучасная "шляхта": арыстакратыі і духу, і ідэй.

Гэтыя людзі пакуль не ведаюць, як супрацьстаяць узброенаму злу, шукаюць падтрымкі ў краіне, якая спарадзіла ў свой час "Салідарнасць". Але яны не шукаюць заробку, бо часта маюць большы, чым у краіне прыбывання. Яны шукаюць разумення і маральнай падтрымкі. А вайсковай справе некаторыя з іх вучацца добраахвотнікамі на вайне супраць Расеі.

Мова не пра ўсіх, а пра самаарганізаваных беларусаў. Калі супраць дыктатуры выйшаў кожны пяты дарослы, а падтрымлівалі іх утрая больш, то на вуліцы ішлі тыя, хто проста не мог не выйсці, альбо неафіты, якія яшчэ не ведалі, што іх чакае смерць або засценкі. Але калі стала зразумела, што рэжым забівае, людзі ўсё адно працягвалі выходзіць. Неафіты рабіліся абсалютна ўпартымі ў жаданні адстойваць сваё права на жыццё.

У гэтым адрозненне беларусаў у Еўрасаюзе: яны могуць распавесці, што гэта – ісці на барацьбу, пры гэтым застаючыся ў межах маралі і права, магчыма, дакладней – мары пра ідэальны Закон.

А цяпер падумаем: калі апошні раз на тэрыторыі краін ЕС хтосьці рызыкаваў жыццём за свае правы? У Цэнтральнай і Усходняй Еўропе гэта было ў 80-х, на пратэсты супраць камуністычных рэжымаў выходзіла 3-5%. У Беларусі – 25%. І вось людзі з барацьбой у мінулым сутыкаюцца з барацьбітамі з толькі што.

Атрымліваецца парадокс: з аднаго боку, мы, беларусы – людзі з мінулага, бо масавыя рэпрэсіі для еўрапейцаў даўно ў гісторыі. З іншага боку, мы – людзі з будучыні. Застаючыся індывідуалістамі ў еўрапейскім сэнсе, мы навучыліся самаарганізацыі без прывязкі да дзяржавы.

Мы падобныя да пчол, але ў нас няма пчалінай маткі, няма цэнтра, іерархіі і цара на вяршыні піраміды. У гэтым наша ноў-хаў, наша сіла, і наша незавершанасць.

Хоць нам не патрэбны "цар гары", мы маем неабходнасць у інтэрфейсе – у віртуальным вобразе для камунікацыі з вонкавым светам. І гэтым інтэрфейсам сталася Святлана Ціханоўская.

Таму вы бачыце на вокладцы партрэт абранай прэзідэнткі, чалавека-сімвала новых еўрапейцаў з Беларусі, шмат хто дагэтуль не можа апублічыць сваё аблічча, бо барацьба трывае.

"Чаму вы не інтэгруецеся ў грамадствы краін прыбывання?" – пытаюцца ў беларускіх актывістаў у адной з краін ЕС. "Мы спрабуем", – ухільна адказваюць беларусы, самі думаючы: "Мы нават можам вам падказаць, як стаць лепшымі, і гэта будзе момант інтэгравання, але мы ў гасцях, таму лепш прамаўчым".

Насамрэч, беларусы інтэгруюцца, толькі па-свойму: някідка, няспешна, але ўпарта адстойваюць справядлівасць у сваіх жыццёвых асяроддзях ва ўсіх краінах, дзе жывуць.

У мяне нават узнікла тэорыя, чаму структуры Еўрасаюза рэсурсна падтрымліваюць беларускія некамерцыйныя арганізацыі замежжа ў іх канцэпцыях захавання і развіцця беларускай самаідэнтыфікацыі. Беларусаў у Еўропе ўжо не трэба вучыць ідэям вяршэнства права асобы, роўнасці свабодных людзей і братэрства/сястрынства роўных свабодных індывідаў. Беларусам трэба проста дапамагчы падтрымаць ужо існае.

Меркаванне аўтара можа не супадаць з пазіцыяй рэдакцыі.