Выканаўцы, але не заказчыкі: што не так з расследаваннем паліцэйскага гвалту ў Грузіі

У Грузіі арыштавалі пяцярых спецназаўцаў, якія збівалі людзей падчас акцый пратэсту супраць прыпынення працэсу еўраінтэграцыі краіны ў 2024 годзе. Чаму актывісты і праваабаронцы не лічаць гэтыя арышты трыумфам справядлівасці? Піша Дзіяна Петрыяшвілі з “Медыясеткі”.

Каго затрымалі і ў чым іх абвінавачваюць

Генпракуратура Грузіі аб’явіла аб затрыманні пяцярых сілавікоў паводле абвінавачання ў перавышэнні службовых паўнамоцтваў падчас акцый пратэсту ў 2024 годзе. Затрыманыя — трое былых і адзін дзейны супрацоўнік спецназа, а таксама супрацоўнік Дэпартамента ахоўнай паліцыі МУС, таксама дзейны.

Следства працягваецца, яго вядуць па трох эпізодах. Першы эпізод датычыць 23-гадовага Звіяда Маісашвілі, збітага ў лістападзе 2024 года. У другім эпізодзе фігуруе апазіцыйны палітык Леван Хабеішвілі — яго збілі ў красавіку 2024 года падчас пратэсту супраць прыняцця закона аб “замежных агентах”. А трэці — напад на журналіста незалежнага тэлеканала “Формула” Гурама Рагавы, калі той асвятляў акцыю пратэсту 29 лістапада 2024 года.

Усіх затрыманых абвінавачваюць у злоўжыванні службовым становішчам з прымяненнем сілы. Супрацоўнік спецназа, затрыманы ў сувязі з эпізодам нападу на журналіста Рагаву, дадаткова абвінавачваецца ў незаконным перашкоджанні журналісту ў яго працы. Паводле грузінскага заканадаўства, такія абвінавачанні могуць азначаць ад 5 да 8 гадоў турмы

Генпракуратура Грузіі заяўляе, што расследаванне падзей 2024 года застаецца актыўным: следчыя, паводле звестак ведамства, правялі тысячы працэсуальных дзеянняў і дапыталі больш за 550 сведак. Улады настойваюць, што дзейнічалі “з уласцівай высокай адказнасцю”, гэта значыць расследаванне вядзецца “па ўсіх напрамках”, звязаных з гвалтам падчас пратэстаў.

“Арышт пяці паліцэйскіх нічога не значыць”

Грузінская грамадскасць паставілася да навіны скептычна. Галоўная прычына — адсутнасць адчування рэальнай адказнасці за сістэмны гвалт: затрыманне пяці чалавек не выглядае адэкватнай рэакцыяй на маштаб таго, што адбывалася, калі колькасць пацярпелых вылічваецца сотнямі. Акрамя таго, усе затрыманыя — паліцэйскія ніжэйшага звяна, якія, відавочна, дзейнічалі па загадзе кіраўніцтва. Пры гэтым тыя, хто аддаваў гэтыя загады і нёс палітычную або камандную адказнасць, у расследаванні не фігуруюць.

Пра гэта кажуць і самі пацярпелыя: “Арышт пяці паліцэйскіх-гвалтаўнікоў нічога не значыць. Калі б улады сапраўды хацелі расследаваць сістэмны гвалт, значна больш вінаватых ужо было б пакарана. Мяне афіцыйна прызналі пацярпелым, вядомы асобы амаль усіх датычных, уключаючы тых, хто аддаваў загады”, — напісаў у Facebook адзін з пацярпелых актывістаў Саба Схвітарыдзэ, пайменна пералічыўшы паліцэйскіх, якія, паводле яго слоў, датычныя да яго збіцця падчас акцыі пратэсту.

Гэта адзначаюць і міжнародныя арганізацыі: “Справядлівасць азначае прыцягненне да адказнасці па ўсіх справах. Арышт пяці чалавек не можа змяніць агульную карціну беспакаранасці ў Грузіі, асабліва калі многія меркаваныя парушэнні дагэтуль застаюцца без эфектыўнага расследавання”, — заявіў намеснік дырэктара Amnesty International па Усходняй Еўропе і Цэнтральнай Азіі Дзяніс Крывашэеў, які заклікаў Генпракуратуру распаўсюдзіць расследаванне на ўсіх патэнцыйна адказных, уключаючы тых, хто аддаваў загады або не здолеў прадухіліць парушэнні правоў чалавека.

Сугучную рэакцыю апублікаваў і Міжнародны інстытут прэсы. У афіцыйнай заяве арганізацыі гаворыцца, што дзясяткі нападаў на журналістаў падчас пратэстаў у Тбілісі дагэтуль не былі належным чынам расследаваны, а арышт паліцэйскага, абвінавачанага ў нападзе на журналіста Гурама Рагаву, — важны, але хутчэй сімвалічны крок, які не змяняе агульнай сітуацыі з беспакаранасцю гвалту супраць журналістаў.

Павольнасць і непразрыстасць

Яшчэ адна важная прэтэнзія грамадства да ўлад — хуткасць расследавання. Сотні пацярпелых два гады чакалі пакарання для тых, хто на іх напаў, збіў і пазбавіў грамадзянскага права адкрыта выказаць пратэст. І за гэтыя два гады ніводзін з паліцэйскіх, якія перавысілі паўнамоцтвы, не быў ні затрыманы, ні прыцягнуты да адказнасці. І ў гэтыя ж два гады ўлады затрымалі сотні грамадзян, якія ўдзельнічалі ў акцыях пратэсту, а дзясяткам з іх прысудзілі турэмныя тэрміны (часам — працяглыя).

Паказальна і тое, што ўлады аб’явілі пра арышт спецназаўцаў праз два дні пасля публікацыі падрабязнага журналісцкага расследавання незалежнага тэлеканала “Формула” расправы над сваім журналістам Гурамам Рагавай, на якога напалі падчас працы літаральна ў прамым эфіры. “Формула” ўстанавіла асобу нападніка (у тым ліку абапіраючыся на свае крыніцы ў спецслужбах) і перадала гэтую інфармацыю ў паліцыю. Таму многія ў Грузіі лічаць, што сам арышт стаў магчымым дзякуючы працы журналістаў і грамадскаму ціску, а не ініцыятыве сілавікоў.

У МУС адрэагавалі на расследаванне стрымана і фактычна адкінулі высновы журналістаў. Былы кіраўнік спецназа МУС Звіяд Харазішвілі заявіў, што не ведае чалавека, якога “Формула” назвала меркаваным нападнікам на Гурама Рагаву, і падкрэсліў, што яго падраздзяленне нібыта не ўдзельнічала ў падобных дзеяннях супраць журналістаў.

Усе фігуранты расследавання пракуратуры фігуруюць пад ініцыяламі, іх асобы не раскрываюцца. І да гэтага таксама ёсць пытанні — многія хацелі б большай празрыстасці. Гэтае пытанне ўздымае, напрыклад, адна з аўтарак расследавання “Формулы”, журналістка Элісо Джарыяшвілі.

“Чаму ў нас няма права прысутнічаць на працэсах, калі гаворка ідзе пра найцяжэйшае злачынства, якое, наадварот, павінна было расследавацца максімальна празрыста, і правасуддзе таксама павінна было ажыццяўляцца адкрыта!” — напісала Джарыяшвілі ў Facebook, адзначыўшы, што на тым этапе следства, калі абвінавачаныя ўжо затрыманы, а ў справе ёсць прызнальныя паказанні, засакрэчваць даныя няслушна.