“Рускамірцы” і камуністы? Гісторыя пра вэрхал вакол беларускага гурта ў Познані

Беларусы і ўкраінцы Познані счапіліся вакол беларускага гурта Serbski Nozh. Зрыў канцэрта, закідванне памідорамі, спроба адмены чарговага выступлення — і ўсё праз песні на рускай мове. 

Еўрарадыё паспрабавала разабрацца ў канфлікце. 

Паляцелі памідоры

Усё пачалося яшчэ год таму. Прастора “Пакой 202” ладзіла паэтычна-акустычны вечар. Напярэдадні івэнту знаёмы гурта “Сербскі нож” Андрэй, які таксама меўся там выступіць, пачаў пісаць абразлівыя каментары адносна беларускіх музыкаў у сацсетках. 

Прысутная на мерапрыемстве актывістка Ліза Пракопчык прыгадвае, што атмасфера ў “Пакоі” была “сямейнай”: прыйшло шмат людзей, у тым ліку з малымі дзецьмі. Ліза спачатку падумала, што каментары ў сацсетках — гэта “піяр акцыя”, каб заахвоціць людзей прыйсці на вечарыну. Але аказалася, што не.

Выступленне “Сербскага нажа” стартавала з верша на рускай мове. У гэты момант у залу ўварваўся Андрэй — той самы, які пакідаў каментары — і закрычаў: “Х*Й!”

Затым загучала песня па-беларуску, і ўсё было спакойна. Але калі пайшла наступная па-руску, у зале зноў з’явіўся Андрэй разам з украінскай актывісткай Марэляй і яшчэ адным хлопцам-беларусам. Яны крычалі музыкам: “Ганьба!”

— Я падумала, што гэта частка выступлення “Сербскага нажа”, але ў пэўны момант паляцелі памідоры (прычым спелыя, не падрыхтаваліся), а Андрэй крычаў у мікрафон, што “руская мова — мова акупантаў”. Потым ён пачаў лезці да пульта. І тут я ўключыла мамку, і мы з арганізатарам спрабавалі стрымаць Андрэя, — распавядае Ліза. 

Мерапрыемства было сарвана. Пратэстоўцаў давялося выводзіць сілай на вуліцу. Але больш складана было вывесці Марэлю, якая крычала на гасцей. Паміж ёй і Лізай пачалася фізічная сутычка са слоўнай перапалкай. 

— Я хацела прыпужаць яе ментамі (хаця і не збіралася іх выклікаць). А яна мне кажа, маўляў, выклікай, я не баюся, бо ў маёй краіне менты людзей не забіваюць. Я здзівілася. Але бачна, што чалавек або дурны, або зацыклены. Мы тады вырашылі не агалошваць гэтую акцыю. 

Хто такія Serbski Nozh?

Гурт “Сербскі нож” сабраўся ў 2023 годзе ў Польшчы. Яго ўдзельнікі, Міша і Сяргей, знаёмыя яшчэ з часоў навучання на гістфаку БДУ. У Мінску ў іх быў гурт ТРУП ці “Тралейбус рухаецца ў парк”. 

Пасля падзей 2020 года хлопцы пераехалі ва Украіну, дзе сустрэлі пачатак поўнамаштабнай вайны. 

Праз некаторы час музыкі сустрэліся ў Варшаве і стварылі новы гурт — “Сербскі нож”. Да складу далучылася Дзіяна, жонка Сяргея, і яшчэ Стас.

За гэты час гурт паспеў выдаць два альбомы і зладзіць шмат канцэртаў не толькі ў польскіх гарадах, але ў Вільні і Берліне. 

У інтэрв’ю Еўрарадыё Міша і Сяргей размаўляюць па-беларуску, але большасць іх песень сапраўды напісаны па-руску. 

— У мяне нараджаецца проста тэкст на той мове, на якой нараджаецца. Мы нарадзіліся рускамоўнымі і прыходзім да беларускай як свядомыя людзі. Калі тэкст ідзе па-руску — ён ідзе па-руску. Цяпер, натуральна, ідзе нашмат больш тэкстаў па-беларуску, можа, у альбоме будзе нават большасць, бо я больш чытаю беларускай літаратуры. Але калі пісаць спецыяльна — заўсёды атрымліваюцца кепскія вершы, — тлумачыць Сяргей моўную палітыку гурта.

Пры гэтым познаньскія барацьбіты даводзяць “Сербскаму нажу”, што “кожнае слова па-руску — гэта стрэл у дзяцей”. Сяргей да такіх прэтэнзій ставіцца з дыстанцыяй, маўляў, ён жыў ва Украіне і разумее рыторыку радыкальных моўных актывістаў. 

Акрамя гэтага, у музыкаў ляцяць абвінавачванні, што назва “гурта” нібыта натхнёная “сербасекамі” [ці “сербарэзамі” — нажамі, якія ў часы Другой сусветнай вайны выкарыстоўвалі харвацкія фашысты для экзекуцыі над сербамі ў канцэнтрацыйных лагерах. — Еўрарадыё], а самі ўдзельнікі прасоўваюць ідэалогію “рускага міру” і сімпатызуюць камуністам. Сяргей мяркуе, што да такіх высноў хейтараў падштурхнуў стыль гурта.

— Ёсць два чыннікі: эстэтыка гурта, дзе выкарыстоўваецца славянская кірылічная вязь. Гэта можа ўспрымацца як штосьці рускае, бо расіяне гэта прысабечылі. А другое — гэта тое, што ў нас ёсць інтэрв’ю сербскаму BBC, у якім нам задалі пытанне: як вы ставіцеся да таго, што пасля пачатку вайны шмат культурных дзеячаў перайшлі цалкам на свае мовы? Вось яны прычапіліся да Мішавага меркавання.

Міша працягвае: 

— Там была такая фармулёўка, што нам не трэба жорстка адкідваць рускую мову, бо моцны бок беларусаў у тым, што мы разумеем амаль усіх суседзяў. У тым ліку ўкраінцаў, расіян, палякаў. Мы сказалі, што нам шкодныя менавіта культурныя асаблівасці “рускага міру”, а не мова сама па сабе як носьбіт гэтай матрыцы. Расія ўжывае мову як аргумент для агрэсіі, але калі б не было мовы, узялі б колер скуры ці царкву. На жаль, Расія нікуды не знікне, і з гэтым трэба лічыцца. Калі мы разумеем іх мову і наратывы, мы можам ім лепш супрацьстаяць.

Чаму ўкраінскія (і беларускія) актывісты выступілі супраць беларускага гурта?

Беларускі актывіст з “Руху” Яраслаў Грыгор’еў, які прысвяціў познаньскім разборкам з “Сербскім нажом” стрым на сваім ютуб-канале Belarusiana, кажа, што канфлікт на вечарыне распачаў менавіта беларускі мастак Андрэй (ён жа Арангутан). Паводле Яраслава, гэта была нагода “хайпануць” і захапіць сцэну. 

— А Марэля падключылася з ідэалагічных прычын, змагалася такім ваяўнічым чынам з распаўсюдам расейшчыны. У яе асабістая балючая сітуацыя, яна пацярпела ад Расіі і цяпер намагаецца адказаць як можа.

У Марэлі нібыта тая сітуацыя, калі правільныя ідэі і матывы — спыніць культурную інтэрвенцыю, — але жудасныя метады рэалізацыі, якія толькі зробяць горш, як я бачу.

Марэля — 20-гадовая ўкраінка з Дняпра, якая вельмі добра размаўляе на беларускай мове. Яна ж стваральніца ў Познані паэтычнай суполкі “Юрба”. За адказ на запыт Еўрарадыё Марэля папрасіла грошы, маўляў, нічога бясплатна тлумачыць не будзе. Але ў стрыме на канале Belarusiana яна распавяла сваё бачанне сітуацыі.

Марэля лічыць, што калі мастак, які з’яўляецца ў пэўным сэнсе элітай краіны, выкарыстоўвае для прасоўвання сваёй творчасці рускую мову, ён прасоўвае не толькі свой кантэнт, але і саму мову.

— Гэта вельмі важна. І рускі кантэкст, які прыходзіць разам з рускай мовай, для экзістэнцыйных лёсаў нашых народаў шкодны. Калі чалавек робіць толькі шкоду, верагодна, трэба з гэтым штосьці зрабіць, трэба неяк перакрыць гэтую магчымасць шкодзіць нам самім і нашаму экзістэнцыйнаму быту. 

Дзяўчына кажа, што мэтай акцыі супраць “Себрскага нажа” было заявіць пра сваю пазіцыю. 

— Тое, што мы гэта зрабілі, тлумачыць, што паміж украінцамі і беларусамі, а таксама беларусамі і беларусамі, украінцамі і ўкраінцамі існуе нейкая прорва, якую мы проста канстатавалі. [...] Праблема існуе, мы яе не стварылі, мы проста паказваем, што яна рэальна ёсць і што яна тычыцца рэальных людзей. [...] Ёсць людзі, якім гэта [творчасць па-руску] не падабаецца, ёсць людзі, якіх гэта вельмі моцна трыгерыць і якія лічаць, што гэтаму проста не месца ў сучасным кантэксце падчас вайны. 

Другі інцыдэнт: лютаўскі канцэрт 

Перад тым як гурт зноў прыехаў у Познань у лютым 2026 года, актывісты спрабавалі сарваць канцэрт праз шантаж пляцоўкі. Тады “Юрба” напісала ліст у польскі клуб, абвінаваціўшы гурт “Сербскі нож” у камуністычнай прапагандзе — усё праз сцэнічны візуал з партрэтамі Маркса і Энгельса. Уладальнікі клуба за дзень да выступлення хацелі яго адмяніць, баючыся этнічнага канфлікту. 

— Марэля напісала ім ліст, што мы падтрымліваем “рускі мір”, што мы рэфарматары камунізму, што ў нас у назве “сербасек”. Мы дамовіліся, што возьмем дадатковую ахову за свае грошы. Я даслаў ім нашы інтэрв’ю, напісаў, што абвінавачванні беспадстаўныя. Пасля двух раўндаў перамоў яны пагадзіліся. Марэля шантажыравала клуб, казала, што калі дадуць нам выступаць, то яны сарвуць мерапрыемства ці ажыццявяць напад. У яе ёсць арганізацыя, “паэтычна-тэрарыстычная” групоўка, яны там змагаюцца з “рускім мірам”, спальваюць кнігі на рускай мове. Я іх назваў хунвейбінамі, яны вельмі абражаліся, — распавядае Сяргей.

У выніку канцэрт прайшоў без здарэнняў. Лізе Пракопчык нават падалося, што людзей прыйшло больш, чым звычайна.

— Марэля задзяўбала ўсіх, бо нават палякі ведалі ўжо, хто яна такая і агулам падтрымлівалі наш бок, — кажа Ліза, якая ўдзельнічала ў перамовах з клубам. — У нас у Познані заўсёды было салідарнае кам’юніці — што беларускае, што ўкраінскае, а Марэля быццам бы спрабуе гэта ўсё разбурыць. 

Ліза кажа, што “Сербскі нож” патраціў 800-1000 злотых на ахову. Таксама на івэнце для аховы зрабілі адмысловы плакат з фотаздымкамі ўдзельнікаў “Юрбы” і подпісам: “Асцярожна, тэрарысты”. 

Яшчэ раней актывісты, уласна сама Марэля, пачалі іранічна выкарыстоўваць гэты тэрмін у якасці самаідэнтыфікацыі. Пракопчык кажа, што плакат быў мемам і зайшоў “Юрбе”. 

Але ў стрыме Belarusiana Марэля адрэагавала на яго крыху інакш: 

— Хачу заўважыць: тое, што людзі называюць гэта нейкім тэрарыстычным актам, сведчыць пра тое, што вы размяклі як людзі. Камон, мы гаворым аб тым, што артыста закідалі памідорамі, і лічым гэта найбольшай падзеяй усяго вашага эмігранцкага жыцця, калі людзей за тысячу кіламетраў ад вас забіваюць са зброі. Чувакі, вы забываеце, што такое тэрарызм.

Пра што гэтая гісторыя?

Сяргей з “Сербскага нажа” жартуе, “што чорны піяр — гэта ўсё яшчэ піяр”. 

— Зразумела, што частка людзей паверыла абвінавачванням, і наша рэпутацыя цярпіць. Нас абвінавацілі нават у тым, што ў нас у Instagram ёсць расійскі трыкалор. Я пашукаў і кажу: “Ну так, ёсць, але ў сметніку”.

Сяргей дадае, што не хоча, каб гурт “Сербскі нож” успырамўся як антыўкраінскі ці антыбеларускі. 

— Мы вельмі любім украінцаў, мы жылі ва Украіне. Непрыемна, бо ў нас шмат знаёмых на вайне, хтосьці ўжо нежывы. Мы з жонкай перажылі аблогу Кіева.

Міша, які пражыў ва Украіне яшчэ год пасля пачатку ўварвання Расіі, таксама паспеў стаць сведкам абстрэлаў і блэкаўтаў.

— Я не пакрыўджаны на ўкраінцаў, я разумею іх боль і фрустрацыю. Але беларусам ніхто не павінен казаць, на якой мове размаўляць: ні ўкраінцы, ні расіяне, ні палякі. Мы самі будзем вырашаць, на якой мове нам спяваць, кахаць і размаўляць. Хопіць нас вучыць з пазіцыі старэйшых братоў.

Ліза Пракопчык мяркуе, што ўся гэта сітуацыя не асабліва паўплывала на кам’юніці ў Познані, але заўважае, што на беларускія канцэрты стала хадзіць менш людзей. 

— Для мяне змаганне з рускай мовай, нягледзячы на іншыя дзеянні людзей і сэнсы, якія яны могуць той жа мовай перадаваць, — гэта шыза. Нават украінскіх кам’юніці, якія робяць нешта па-руску, да халеры. А “Юрба” выступае менавіта супраць рускамоўных беларусаў. Пакуль яна нам проста робіць нервы, і не да канца зразумела, што з гэтым легальна рабіць.

Для мяне гэта пра тое, што людзі ў эміграцыі губляюцца: яны не бачаць сэнсу барацьбы ці як яны могуць дапамагчы агульнай сітуацыі. І вось яны знаходзяць гэтыя сэнсы, наколькі б яны дурнымі не былі, і люта іх адстойваюць. 

Яраслаў Грыгор’еў лічыць, што, незалежна ад даўніны, сама сітуацыя “сакавітая” і мае некалькі вымярэнняў.

— Перадусім, не бачу ўвогуле праблемы прасоўваць патрэбныя нам наратывы на любой мове, асабліва рускай, бо шмат патэнцыйна нашай мэтавай аўдыторыі размаўляе на ёй, і да яе трэба неяк дагрукацца. Па-другое, не лічу мову адзіным вызначальным чыннікам, па якім можна судзіць гурт ці чалавека. На фронце за Украіну ваюе шмат рускамоўных салдат, адданых патрыётаў, у той час як мы ведаем адваротныя прыклады беларускамоўных калабарантаў і здраднікаў кшталту Дзерманта і Марзалюка. 

З іншага боку, гэта весела. Уся гэтая сітуацыя дадае нейкі элемент шоу, ажыўляе шэры эмігранцкі варушняк, але хацелася б неяк без фізічных атак прынамсі.

Калі вы хочаце пазнаёміцца з творчасцю “Сербскага нажа” асабіста, гурт неўзабаве будзе выступаць у Варшаве. 19 чэрвеня ў бары Beer Station Praga адбудзецца акустычны сэт з удзелам і іншых маладых беларускіх музыкаў.