Жанчыны на пажарышчы рэвалюцыі. Рэцэнзія на фільм “Не створаныя для палітыкі”

На найвялікшым польскім фестывалі дакументальнага кіно Millenium Docs Against Gravity ў праграме “Героі_аіні побач з намі” паказалі стужку “Не створаныя для палітыкі” (Not made for politics). 

Гэта поўнаметражны дэбют беларускай кінематаграфісткі і арт-менеджаркі Волі Чайкоўскай, прысвечаны жонкам трох палітычных актывістаў падчас і пасля пратэстаў 2020 года, сярод якіх ёсць лідарка дэмсіл Святлана Ціханоўская.

Кінааглядальнік Еўрарадыё Тарас Тарналіцкі паглядзеў фільм і распавядае, якім ён атрымаўся і чаму аўтары моцна спазніліся з яго выхадам.

***

З усіх хваль палітычных пратэстаў, якія адбыліся ў найноўшай гісторыі Беларусі, падрабязна задакументаванымі аказаліся толькі падзеі 2020 года. Прычым дзякуючы не толькі журналістам, але і кінематаграфістам.

Не паспелі яшчэ забыцца нядзельныя шматтысячныя маршы, як узімку 2021 года гледачы Берлінале ўжо апладзіравалі аднаму з першых мастацкіх увасабленняў пратэстаў — фільму “Смеласць” Аляксея Палуяна.

З таго часу плынь кінарэфлексіі толькі нарастала. Яе часткова перапынілі поўнамаштабная вайна Расіі супраць Украіны і скарачэнне міжнароднага фінансавання ўсходнееўрапейскіх праектаў. 

Але чалавечая патрэба выказацца пра 2020-ы нікуды не знікла. Наадварот, беларускія рэжысёры працягнулі выпускаць фільмы, спрабуючы праз новыя гісторыі і нечаканыя ракурсы зафіксаваць уласную траўму выгнання і неспадзяваных чаканняў.

Тым часам усё больш выразна акрэсліваўся і тупік гэтай рэфлексіі. Паступова дакументальнае кіно пра беларускія пратэсты патрапіла ў кола паўтарэння аднолькавых інтанацый і вобразаў. 

Замест складанага асэнсавання прычын паражэння, унутраных супярэчнасцей дэмакратычнага руху ці эвалюцыі яго лідараў аўтары ўсё часцей карыстаюцца ўжо пазнавальнымі медыйнымі клішэ пра народнае адзінства, маральную чысціню пратэсту і абавязковую надзею на перамогу ў неакрэсленай будучыні. 

Менавіта гэты творчы крызіс асабліва заўважны ў “Не створаных для палітыкі”. Прэм’ера стужкі адбылася мінулай восенню на талінскім кінафестывалі “Цёмныя ночы”, а нядаўна яе можна было ўбачыць і на польскім Millennium Docs Against Gravity. 

Аўтарка фільма — беларуская кінематаграфістка Воля Чайкоўская, вядомая большасці як стваральніца фестывалю “Паўночнае ззянне”, а ў коле кінасупольнасці — яшчэ і як прадзюсарка фестывальнай дакументалістыкі ды сузаснавальніца Беларускай незалежнай кінаакадэміі. 

“Не створаныя” сталі для яе першай поўнаметражнай працай, якую апярэджваў толькі кароткаметражны фільм “Агульная мова”, прысвечаны складаным адносінам у сям’і рэжысёркі. 

Асабістую оптыку аўтарка выкарыстоўвае і ў дэбюце, паказваючы праз эміграцыйнае жыццё ў Эстоніі сваё бачанне так і не здзейсненай рэвалюцыі.

Дапамагаюць ёй у гэтым тры гераіні — Надзея Зелянкова, жонка медыяменеджара і былога палітвязня Аляксандра Васілевіча, схаваная пад блюрам жонка яшчэ аднаго арыштаванага медыйшчыка і лідарка беларускіх дэмсіл Святлана Ціханоўская. 

Праз галасы суразмоўніц і ўласны ўнутраны маналог, які гучыць у стужцы як закадравы голас, аўтарка інтэрпрэтуе падзеі 2020 года як праяву жаночага супраціву аўтарытарнаму патрыярхату. Яго ўвасабленнем у фільме выступае Аляксандр Лукашэнка, які перад выбарамі якраз нагадваў, што беларуская Канстытуцыя “створана не пад жанчыну”.

Аднак рашэнне накласці на тыя падзеі выразную ідэалагічную рамку фемінізму значна спрашчае разуменне таго, чаму традыцыйны пратэст змог перарасці ў маштабны антыгвалтоўны рух, а затым — у палітычны крызіс, наступствы якога Беларусь адчувае дагэтуль. Так, жаночая салідарнасць сапраўды была важнай часткай пратэснага руху, але на яго ўплывала значна больш фактараў, чым паказана ў фільме.

Дый і самі гераіні, акрамя Ціханоўскай, не дэманструюць асаблівай палітычнай актыўнасці. І Зелянкова, і ананімізаваная дзяўчына (разгадаць тайну яе асобы, калі вы знаёмы з беларускім палітычным кантэкстам, не так складана) найперш змагаюцца за вызваленне сваіх мужоў і амаль не прысутнічаюць у палітычным жыцці як самастойныя фігуры. 

І гэта, на жаль, натуральна, бо прастора для палітычнай дзейнасці ўнутры Беларусі цалкам сціснулася пасля 2020 года, а ў выгнанні яна звялася да нагадвання пра праблемы краіны, без магчымасці на нешта ўсур’ёз уплываць.

Таму цэнтральнае месца ў аповедзе непазбежна займае менавіта Святлана Ціханоўская, муж якой, Сяргей, таксама быў турме працяглы тэрмін. 

Менавіта яе выступленням на канферэнцыях, прыватным размовам і разважанням прысвечана большая частка хронаметражу, і ў нейкі момант ловіш сябе на думцы, што больш сумленна было б цалкам прысвяціць стужку ёй, а не разменьвацца на пабочныя лініі, якія няшмат даюць фільму, апроч матываў ахвярнасці і чакання.

Пры гэтым стваральнікі абіраюць спрошчаны спосаб аповеду — праз відэадзённікі, інтэрв’ю і стэндапы. “Не створаныя для палітыкі” больш расказваюць, чым паказваюць, і гэта часам нагадвае вялікі палітычны аўдыёпадкаст. 

Для тэлеканалаў HBO Europe, ARTE і RTS, якія выступілі прадзюсарамі праекта, такі фармат цалкам арганічны, але на вялікім экране адчуваецца недахоп жывой дакументальнай фактуры.

Заўважна абмежаванасць матэрыялу праяўляецца і ў лініі Ціханоўскай. Замест спробы разабрацца ў сапраўднай эвалюцыі яе постаці нам фактычна прапануюць яе ўжо добра знаёмы медыйны вобраз — стомленай, але мужнай лідаркі, якая ўсё робіць правільна і нясе на сабе вялікі цяжар адказнасці.

Рэжысёрка не задае нязручных пытанняў і не спрабуе пайсці глыбей пад публіцыстычную паверхню. 

Што насамрэч змянілася ў самой Ціханоўскай за гэтыя пяць гадоў? Як трансфармавалася яе палітычнае мысленне? Якія сумневы, унутраныя канфлікты ці расчараванні яна перажывала? Што адбывалася за межамі яе публічнай дзейнасці? На ўсё гэта стужка або не адказвае, або свядома абыходзіць такія складаныя моманты.

Які ж чалавек Ціханоўская, так і застаецца таямніцай, хоць яе больш чалавечнае адлюстраванне ёсць у працах дакументалістаў (“Я, Святлана Ціханоўская”) і Аляксандра Гарадко (першы сезон праекта “Без рэтушы”). 

Драматургія “Не створаных” не дае адказу, як жа Святлана ператварылася з хатняй гаспадыні ў палітыка міжнароднага ўзроўню літральна за лічаныя месяцы. 

У выніку замест жывога чалавека мы зноў бачым версію ўжо сфарміраванай постаці дэмакратычнага палітыка, якому ўласцівы дабрыня і эмпатыя. Версію, добра знаёмую беларускай і заходняй аўдыторыі. 

І гэта асабліва дзіўна выглядае ў кантэксце таго, як за апошнія гады змянілася сама структура беларускіх дэмакратычных сіл. Людзі, якія ў 2020-м стаялі побач з Ціханоўскай, сёння ўжо адкрыта канфліктуюць паміж сабой, крытыкуюць Офіс або цалкам адыходзяць ад супрацоўніцтва з ім.

Напрыклад, былы дыпламат Валер Кавалеўскі, які неаднаразова з’яўляецца ў архіўных кадрах фільма, ужо даўно знаходзіцца ў апазіцыі да падыходаў Офіса Ціханоўскай. 

А адна з галоўных фігур жаночага трыа 2020 года — Вераніка Цапкала — у самой стужцы прысутнічае ў заблюраным выглядзе, бо адмовілася даць аўтарам дазвол на сваю прысутнасць. 

Гэта, з аднога боку, выглядае іранічна, з іншага — вельмі паказальна: наколькі абвастрыліся адносіны палітыкаў за часы выгнання.

Але супярэчнасці, расколы і прыкметы крызісу дэмакратычнага руху фільм старанна пакідае за дужкамі. Замест гэтага гледачу зноў прапануюць добра вядомую рыторыку пра салідарнасць і сястрынства. Безумоўна, такі падыход усё яшчэ працуе для замежнікаў, на якіх фільм разлічаны ў большай ступені. 

Ён лёгка счытваецца, добра ўпісваецца ў гуманістычны светапогляд і выклікае спачуванне. Але такі падыход ужо даўно не адлюстроўвае ўсёй складанасці беларускай рэальнасці.

Сённяшняя сітуацыя ўнутры дэмакратычнага руху значна больш супярэчлівая, стомленая і неадназначная, чым гэта паказваюць “Не створаныя”. І менавіта гэтай неадназначнасці фільму катастрафічна бракуе.

Пры гэтым стужку нельга назваць дрэнна зробленым кіно. Наадварот, у ім ёсць вельмі цікавыя для назірання сцэны: разгубленыя размовы праз Zoom, самота эміграцыі, дзеці, якія растуць без бацькоў, стомленыя твары людзей, што пяць гадоў жывуць у стане чакання. У гэтыя моманты фільм на імгненне перастае быць ідэалагічнай дэкларацыяй і становіцца сапраўднай дакументалістыкай — жывой, далікатнай і чалавечай.

Але кожны раз, калі з’яўляецца магчымасць сапраўднага аналізу, фільм адступае назад у бяспечную зону палітычнага плаката.

Таму “Не створаныя” пакідаюць пасля сябе адчуванне моцнага спазнення. Фільм, які быў бы вельмі важны яшчэ паўтара года таму, сёння выглядае ўжо не як спроба асэнсаваць эпоху, а як настальгія па больш простым часе, калі было зразумела, хто за нас, а хто супраць. 

Асабліва востра тое адчуваецца ў кантэксце прыходу Трампа да ўлады, што моцна змяніла правіла гульні — і пры гэтым дало магчымасць вызвалення шматлікім палітвязням.

Эмацыйна фільм адной нагой стаіць у жніўні 2020-га, у той час як беларуская рэальнасць даўно стала значна больш складанай і балючай. І гэта добрая нагода адпусціць былыя ілюзіі і нарэшце рухацца далей, у свет новых выклікаў і незразумелай будучыні.

Адзнака Еўрарадыё: 4 з 10