Разбурэнне і існаванне ў падполлі. Што зараз з цэрквамі “Новае жыццё” і “Ян Прадвеснік”

Маштабны “Фестываль надзеі” пад патранажам уплывовага амерыканскага пастара Франкліна Грэма стаў самай гучнай рэлігійнай падзеяй для Беларусі за доўгі час.

Мерапрыемства прыцягнула ўвагу да стану абшчын беларускіх пратэстантаў, якія ў апошнія гады цярпелі ад рэпрэсій з боку рэжыму. У прыватнасці, цэрквы “Новае жыццё” і “Ян Прадвеснік”.

Еўрарадыё выясняла, як у іх справы зараз.

Царква дзейнічае ў падпольным стане

Найбольш гучным медыйна аказалася супрацьстаянне беларускіх улад з пратэстантамі-евангелістамі з царквы “Новае жыццё”, якая налічвала да 2 тысяч прыхаджан.

Яны выступілі супраць гвалту ў 2020 годзе, праз што сілавікі пачалі на іх паступовы ціск у пачатку 2021 года. Будынак царквы ў Сухараве, які быў выкуплены вернікамі за ўласныя грошы і перароблены з хлява, спачатку арыштавалі, а потым цалкам адабралі. 

Калі прыхаджане сталі маліцца на бліжэйшай паркоўцы, іх штрафавалі за “ўдзел у несанкцыянаванай акцыі”. А пастара Вячаслава Ганчарэнку восенню 2022-га і летам 2023 года неаднаразова арыштоўвалі, у яго дома праводзіў ператрус ГУБАЗіК.

У другой палове 2023 года памяшканне царквы цалкам знеслі бульдозерамі, а юрыдычную асобу праз Вярхоўны суд ліквідавалі.

Еўрарадыё не ўдалося паразмаўляць ні з адным дзеючым прыхаджанінам “Новага жыцця” — людзі альбо маўчаць, альбо адмаўляюцца з прычын бяспекі.

Абазнаныя ў справах царквы вернікі тым не меней распавялі Еўрарадыё, што на дадзены момант царква дзейнічае ў падпольным стане. Большасць прыхаджан эмігрыравала з краіны ці разышлася па іншых пратэстанцкіх прыходах. Вернікі, якія засталіся, збіраюцца ў арэндаваных памяшканнях — дамах ці хатах — і сталага будынка для богаслужэння не маюць. 

Таксама вернікі “Новай царквы” не прымалі актыўнага ўдзелу ў арганізацыі “Фестывалю надзеі”, верагодна, праз лаяльную пазіцыю Грэма да рэжыму Лукашэнкі, за якога ён прапанаваў памаліцца падчас фестывалю.

Будынак пазначаны ў сэрвісе Yandex Maps як зачынены

У такім жа драматычным ключы пасля 2020 года развіваліся справы ў царквы “Яна Прадвесніка”. Яна з 1999 года вяла дзейнасць на беларускай мове, пашыраючы давер да пратэстанцкай веры праз культурны складнік. 

Ціск на царкву сілавікі сканцэнтравалі на яе пастары Антоніі Бокуне, гісторыку, кнігавыдаўцу і перакладчыку Бібліі на беларускую мову. Яго неаднаразова арыштоўвалі і давалі штрафы летам-восенню 2022 года.

Пасля ўнясення жорсткіх паправак у закон “Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях” царква не змагла перарэгістравацца. Ва ўпраўленні па ідэалагічнай працы Мінгарвыканкама адмовіліся каментаваць Еўрарадыё, ці існуе як юрасоба “Ян Прадвеснік”.

“Я вам не падкажу, глядзіце самі спіс зарэгістраваных рэлігійных арганізацый на нашым сайце”, — адказала журналісту Кацярына Каверына, намесніца начальніка аддзела па каардынацыі ідэалагічнай работы і справах рэлігій Мінгарвыканкама. 

Натуральна, што ў самім спісе “Яна Прадвесніка” не аказалася, як і царквы “Новае жыццё”.

Будынак царквы “Ян Прадвеснік”, які знаходзіцца ў Мінску па адрасе 3-ці Загарадны завулак, дом 11, пазначаны ў сэрвісе Yandex Maps як зачынены. А па тэлефоне, які быў прывязаны да юрасобы “Ян Прадвеснік”, зараз адказваюць людзі з іншага пратэстанцкага прыхода —  царквы “Гіфсеманіі”.

Вернікі, якія яшчэ наведваюць царкву, адмовіліся размаўляць з Еўрарадыё, нават на ўмовах ананімнасці.

Атрымаць карт-бланш і працягваць рабіць тое, што і раней

У размове з Еўрарадыё праваабаронца і тэалагіня Наталля Васілевіч адзначыла, што пасля падзей 2020 года жыццё пратэстанцкіх абшчын кардынальна змянілася пад уплывам некалькіх негатыўных чыннікаў.

Па-першае, супольнасці моцна пацярпелі ад масавай міграцыі працаздольнага і маладога насельніцтва, што разбурыла звыклую структуру цэркваў. Па-другое, хваля рэпрэсій, якая пачалася пасля 2020-га і ўзмацнілася пасля 2022 года праз падтрымку вернікамі Украіны і ўкраінскіх уцекачоў, прывяла да пераследу пастараў і ліквідацыі шэрагу цэркваў.

Тым часам адбылася міжнародная ізаляцыя беларускіх пратэстантаў. Супрацоўніцтва з еўрапейскімі і амерыканскімі структурамі сталі немагчымымі, што прывяло да згортвання гуманітарных праектаў. 

Кантакты з украінскімі цэрквамі перарваліся праз небяспеку, а з расійскімі — праз прынцыповую нязгоду многіх беларускіх вернікаў з падтрымкай вайны з боку расійскіх пратэстанцкіх лідараў.

Важным аспектам стала “нябачнасць” рэпрэсій. 

“Цэрквы ў настолькі ўразлівым становішчы знаходзяцца, што яны нават выбіраюць не паведамляць пра пераслед... Баяцца, што любая публікацыя можа выклікаць каскадныя рэпрэсіі”, — кажа Наталля.

Уступленне ў сілу паправак у закон “Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях” стала чарговым інструментам ціску. Васілевіч падкрэслівае, што ў Беларусі дзейнасць без рэгістрацыі крыміналізаваная, што само па сабе парушае правы вернікаў.

Праз гэта каля 80 пратэстанцкіх супольнасцей перасталі існаваць.

“Хоць частка супольнасцей знікла натуральным шляхам  — праз міграцыю з вёсак у гарады ці за мяжу, — рэпрэсіі адыгралі ў гэтым працэсе ключавую ролю. А за мяжой пачалі фарміравацца буйныя пратэстанцкія асяродкі, створаныя беларусамі, якія выехалі”.

Гаворачы пра рэлігійны “Фестываль надзеі”, які прайшоў у Мінску пры ўдзеле амерыканскага пастара Франкліна Грэма, Васілевіч адзначае неадназначнасць гэтай падзеі. 

Сам факт таго, што звычайны паводле еўрапейскіх мерак рэлігійны фестываль успрымаецца ў Беларусі як цуд, сведчыць пра нармалізацыю рэпрэсій у краіне.

Дазвол на мерапрыемства прымаўся на вышэйшым палітычным узроўні, што з’яўляецца нечуванай рэччу для дэмакратычных дзяржаў. 

Праз гэта меркаванні аб падзеі ўнутры пратэстанцкай супольнасці падзяліліся. 

Так, прыхільнікі фестывалю палічылі поспехам тое, што каля 1500 чалавек заявілі пра сваё вяртанне да хрысціянства. Для іх гэта з’яўляецца апраўданнем любых палітычных рэверансаў арганізатараў у бок улады.

Крытыкі ж перакананыя, што кошт за гэты “цуд” быў занадта высокі. Паводле Васілевіч, многія палічылі словы Грэма ў адрас Лукашэнкі непраўдзівымі, такімі, што пераходзяць чырвоную лінію.

Візіты ў Беларусь Джона Коўла, які лічыцца пратэстанцкім лабістам, і дзейнасць Франкліна Грэма, на думку Васілевіч, не прывядуць да сістэмных паляпшэнняў у існаванні пратэстанцкіх цэркваў. 

“Лукашэнка ўсё ад яго [Франкліна Грэма] атрымаў... фактычна навязаў усёй [пратэстанцкай] супольнасці малітву за Лукашэнку, прымусіў усіх устаць і стоячы памаліцца”, — адзначае экспертка. 

Яна перакананая, што сітуацыя вернецца ў ранейшае рэпрэсіўнае рэчышча, бо для рэжыму любая кропка свабоды — гэта кропка напружання. Сімвалічная лаяльнасць пратэстантаў падчас “Фестывалю надзеі” не зменіць палітыку дзяржавы — для Лукашэнкі гэта значыць толькі “атрымаць карт-бланш і працягваць рабіць тое, што ён рабіў дагэтуль”.