Адэкалон замест лекаў, лазня раз на два месяцы. Як прэзідэнт Латвіі быў ліквідатарам

За 20 гадоў да таго, як стаць прэзідэнтам Латвійскай Рэспублікі, хірург-траўматолаг адной з рыжскіх бальніц Валдзіс Затлерс у 1986 годзе быў ліквідатарам аварыі на ЧАЭС — як старшы лейтэнант медыцынскай службы.

"Я з іншымі медыкамі нашай часткі дамагаўся, каб асабоваму складу выдалі індывідуальныя дазіметры. Нам іх, у рэшце рэшт, далі, але яны былі ў непрацоўным стане. Ні я, ні мае таварышы-вайскоўцы так ніколі і не даведаліся, якую дозу радыяцыі мы схапілі ў Чарнобылі", — расказвае выданню hromadske Затлерс.

Праз два месяцы знаходжання ў Чарнобыльскай зоне ён вярнуўся ў Рыгу з адмоўнымі зменамі ў формуле крыві. І праз 40 гадоў, якія прайшлі пасля аварыі, адзін з паказчыкаў у формуле так і не нармалізаваўся.

Гэтая размова з Валдзісам Затлерсам — пра яго Чарнобыль, пра магчымасьць расійскіх удараў па атамных электрастанцыях і рэальнасьць ужываньня Расіяй ядзернай зброі, пра пазыцыю еўрапейскіх дзяржаваў у расійска-ўкраінскай вайне і пра тое, дзе і ў каго Украіне шукаць гарантыі бяспекі. Размова тым больш актуальная, што ў свой час Латвійская Рэспубліка саступіла Расіі сваю тэрыторыю, каб стаць членам Еўрасаюза і ўвайсці ў НАТА.

Парфума супраць радыяцыі

Спадар прэзідэнт, як вы сталі ліквідатарам?

У ваенкамаце мне сказалі аб прызыве рэзервістаў на два месяцы для ваеннай перападрыхтоўкі на палігоне. Дарэчы, мне паванцавала, што 8 траўня 1986-га мяне, як іншых, не забралі літаральна з працоўнага месца — таму што я быў у аперацыйнай зале. Ужо ўвечары прыбыў у ваенкамат, а 9 траўня нас пасадзілі ў цягнік і на наступны дзень мы ўжо былі ў 30-кіламетровай Чарнобыльскай зоне. Нас быў полк — 700 вайскоўцаў. Неўзабаве побач з намі лагерам сталі рэзервісты з Эстоніі. Мы яшчэ казалі паміж сабой, што савецкія ўлады такім чынам ладзілі генацыд супраць латышоў і эстонцаў.

Што вы на момант прыбыцця ў зону ведалі пра маштабы аварыі?

Пра тое, што адбылася аварыя, я ведаў яшчэ да адпраўлення нашага эшалона — інфармацыя ў Латвію прасочвалася са Швецыі. Бо шведы зафіксавалі ў сябе падвышаны ўзровень радыяцыі і вызначылі, што воблака з ЧАЭС прыйшло да іх, у прыватнасці, праз Латвію. І калі нас грузілі ў эшалон, я зразумеў, што павязуць у Чарнобыль, куды б яшчэ ў гэтай сітуацыі нас маглі везці.

Вам у дарогу выдалі нейкія сродкі абароны?

Мы, афіцэры медыцынскай службы, у эшалоне спрабавалі ўспомніць усё, што ведалі пра радыяцыю з інстытута, каб даваць адэкватныя парады іншым. Але адзіная абарона, якую мы мелі, — таблеткі ёду ў індывідуальнай аптэчцы. І гэта было вельмі добра, яны нас рэальна выратавалі, бо ў першы месяц пасля аварыі ўзровень радыёактыўнага ёду быў катастрафічна высокі. А праз месяц ёд пачаў распадацца, і яго негатыўны ўплыў на арганізм значна зменшыўся.

Як вы ўладкаваліся ў зоне і што рабілі як ліквідатар?

Першую ноч мы начавалі проста на зямлі, на паляне пасярод лесу. Потым літаральна на мяжы з 30-кіламетровай зонай пабудавалі для сябе лагер. А ў зону ездзілі толькі працаваць. Відавочна, што ні нашыя камандзіры, ні ўлады не разумелі, што і як мы павінны рабіць. СССР аказаўся не гатовы да аварыі на атамнай станцыі. Часам нават стваралася ўражанне, што нас загружаюць проста нечым, каб мы не сядзелі без справы. Напрыклад, за два месяцы мы тройчы перабудоўвалі лагер. У цэлым нашай працай было лапатай зграбаць 2-4-сантыметровы верхні, радыяцыйны, пласт глебы. Яе потым кудысьці вывозілі. Мы рвалі рыдлёўкамі зямлю, вецер падымаў радыяцыйны пыл, і ён зноў асядаў на глебу і на нас. Яшчэ была праца па дэзактывацыі транспарту, які выходзіць з зоны. Машыны мылі нейкімі аэразолямі. А ямы, куды злівалася скарыстаная вада, былі побач. І людзі, якія праводзілі дэзактывацыю, атрымлівалі вельмі высокія радыяцыйныя дозы.

Якія сродкі абароны ў вас былі?

Нам выдалі рэспіратары, якія праз дзень-два ўжо немагчыма было выкарыстоўваць, бо яны забіваліся пылам. Праз тыдзень нам далі касцюмы хімабароны, якія былі прапітаныя нейкім хімічным рэчывам. Стаяла неверагодная спякота, і цела ў гэтым касцюме пакрывалася сыпам. І нам ніхто не даваў ніякіх інструкцый, як зменшыць індывідуальную дозу заражэння. Як у старшага лейтэнанта, у мяне было дзевяць падначаленых. Я раіў ім не есці і не піць нічога, акрамя таго, што дае кухня. Чэрвень-ліпень, у лесе поўна ягад, я тлумачыў, што ягады ўбіраюць у сябе радыяцыю, што яны небяспечныя. Але было вельмі цяжка пераканаць людзей не есці іх, не здымаць рэспіратары і хірургічныя маскі. Галоўнай абаронай у нас была самагонка з навакольных сёлаў — пасля таго, як мы выпілі ўвесь спірт з санчасткі. Вельмі хутка выкупілі ўвесь адэкалон у найбліжэйшай краме, духі. Пілі "Пахучы ландыш". Спіртное разнявольвала, і мы яго ўспрымалі яшчэ як прафілактыку ад розных хвароб.

За два месяцы ў зоне — толькі адна лазня

Пасля працы, перш чым зайсці ў свой намёт, вы мыліся?

Я за два месяцы працы ў зоне мыўся ў лазні толькі аднойчы — часцей не было магчымасці. Нам аднекуль прывозілі ваду — не ведаю, наколькі яна была чыстай ад радыяцыі. Мы вярталіся з зоны — і заходзілі ў лагер, у свае намёты, у тым жа адзенні і абутку, у якім і працавалі. За два месяцы ў зоне нам ні разу не замянілі форму. Ты мог прынесці на падэшве мікраскапічны кавалачак графіту, і ён у разы павялічваў узровень радыяцыі ў намёце. Мы абціралі абутак ад пылу нейкімі анучамі, травой, але кідалі гэтыя шматкі тут, у лагеры, куды іх было падзець?

Палітрукі расказвалі вам пра наступствы аварыі для краіны?

Спачатку мы знаходзіліся ў абсалютнай інфармацыйнай ізаляцыі. Нам тэлевізар паставілі недзе праз месяц. Мы маглі пісаць дадому, але не ўсе лісты даходзілі. Мы ўцякалі ў навакольныя вёскі, каб патэлефанаваць дадому, пагаварыць з людзьмі, але камандзіры за гэта каралі. Нашы палітрукі нічога не казалі нам аб аварыі. Затое абяцалі нам па вяртанні дадому райскае жыццё — адпачынак у Сочы, выплаты, жыллё. Нават маніпулявалі гэтымі абяцаннямі. Напрыклад, казалі, што людзей, якія набяруць такі ўзровень радыяцыі, адразу адпусцяць дадому. Людзі ішлі выконваць вельмі брудную працу, атрымлівалі вялікія дозы радыяцыі, а іх ніхто не адпускаў, таму што ніхто індывідуальных доз ім не мераў.

Вас не прымушалі заставацца ў зоне даўжэй?

Калі нас прызвалі, сказалі, што на два месяцы. У зоне нам патлумачылі, што мы тут на шэсць месяцаў. Пры гэтым наша начальства мянялася недзе кожныя тры тыдні. Але мы вельмі груба, пагражаючы фізічна, заявілі сваім камандзірам, што не застанемся. І нам дазволілі вярнуцца праз два месяцы. Дарэчы, нам нават перад адпраўкай дадому не памянялі адзенне, нас не памылі — пагрузілі ў ваенны самалёт і даставілі ў Латвію з усёй нашай радыяцыяй. Я казаў тады таварышам, каб ішлі дадому хоць голымі, але не неслі радыяцыю да сям'і. Я, напрыклад, спачатку памыўся ў фінскай лазні, пераапрануўся ў толькі што набытую ў краме вопратку, а потым ужо пайшоў да бацькоў. А сваю чарнобыльскую форму проста выкінуў у памыйніцу.

Што вам напісалі ў вашыя ваенныя дакументы аб службе ліквідатарам і атрыманай дозе радыяцыі?

У маіх дакументах напісана, што я 60 сутак знаходзіўся на вайсковых зборах. І афіцыйны статус ліквідатара аварыі на ЧАЭС я атрымаў толькі пазней.

Пасля вяртання дадому вашым станам здароўя нехта цікавіўся?

Са мной размаўлялі многія вучоныя, якія ведалі толькі тэорыю аварый на АЭС. Мы, ліквідатары, ведалі больш за іх. А што да здароўя, то ў мяне, хірурга, які апрыёры мае дужую нервовую сістэму, з'явілася нервовае паторгванне павекаў, дрыготка ў руках, праблемы з крывёй. Апошнюю праблему я лячыў народнымі сродкамі — чырвоным віном. Тады якраз у СССР была кампанія па барацьбе з алкагалізмам, і мая бабуля павінна была выстойваць доўгія чэргі, каб купіць для мяне 1-2 бутэлькі таго віна. Хаця дакладных доказаў, што яно дапамагае падняць, напрыклад, узровень лейкацытаў, і тады не было, і цяпер няма.

Многія латвійцы сталі ліквідатарамі?

Думаю, што прыкладна 3-4 тысячы. Для невялікай краіны гэтая значная колькасць. Мы сустракаемся кожны год. У нас ёсць помнік чарнобыльцам, чарнобыльскія пенсіі, адпаведныя ільготы.

Дарэчы, калі ў 2010 годзе я ўжо як прэзідэнт Латвіі сустракаўся з тагачасным расійскім прэзідэнтам Дзмітрыем Мядзведзевым, то загаварыў пра чарнобыльскія праблемы. Яго пазіцыя мяне шакавала. Расійскі прэзідэнт адказаў, што наступствы Чарнобыля з'яўляюцца ўкраінскай праблемай, і няхай Украіна з ёй разбіраецца.

Вы пасля 1986 года бывалі ў Чарнобыльскай зоне?

Так, двойчы. Першы раз, як прэзідэнт Латвіі, дарэчы, адзіны з прэзідэнтаў, які наведаў зону. Так хацеў паказаць салідарнасць Латвіі з Украінай. Таму што заварыў чарнобыльскую кашу СССР, а Украіна павінна была самастойна спраўляцца з праблемамі. Але мне тады ўвесь час перашкаджалі пахадзіць там, дзе я хацеў, — бераглі прэзідэнта. Я папрасіў ахоўніка паказаць мне свой радыёметр — смешныя паказчыкі, нічога сур'ёзнага, але ўсе прысутныя тады ўсё адно перажывалі. А потым я прыязджаў у зону да 30-годдзя аварыі як удзельнік чарнобыльскай канферэнцыі. І ўжо перасоўваўся там вальней.

На вашую думку, наколькі рэальная сёння пагроза расійскага ўдару па ўкраінскіх АЭС?

Такі ўдар — гэта атамная катастрофа. На пераадоленне яе наступстваў могуць спатрэбіцца дзесяцігоддзі — аварыя на ЧАЭС гэта паказала. І ахвярамі такіх удараў стануць не толькі ўкраінцы — расіяне таксама, яны ж не змогуць перашкодзіць распаўсюджванню радыяцыі ў напрамку сваёй краіны. Гэта мусіць іх стрымаць.

Па гэтай логіцы, расіяне ніколі не прыменяць ядзерную зброю?

Дзякуючы Чарнобылю я зразумеў, што ядзерная зброя на полі бою не мае сэнсу. Яно для стрымлівання і запалохвання суперніка. Ніхто не можа меркаваць, якая тэрыторыя будзе заражана пасля атамнай бомбы. І расіяне не прадбачаць, ці не пацерпяць яны самі ад яе.

Супраць Расіі? Значыць, русафоб

У 1986 годзе савецкія ўлады хавалі ад грамадзян маштабы чарнобыльскай катастрофы. Таксама супакойвалі грамадзян і ўкраінскія ўлады ў канцы 2021 года — пачатку 2022 года адносна пагрозы расійскага нападу. Вы, чалавек, які быў ліквідатарам і кіраўніком дзяржавы, разумееце матывы ўлады?

У красавіку 1986 года ўлады сапраўды не ведалі і не ўсведамлялі маштабу і наступстваў катастрофы, бо гэта была першая аварыя. Тады гаворка ішла пра невуцтва савецкага кіраўніцтва. А што тычыцца пачатку поўнамаштабнай вайны ў 2022 годзе — разумееце, прэзідэнт Зяленскі не хацеў палохаць грамадзян. Бо паніка магла б вельмі аслабіць украінцаў. З іншага боку, у вашага прэзідэнта, як і ў Еўропе, была яшчэ надзея неяк супакоіць расіян. У канцы 2021 года я быў на адной закрытай канферэнцыі ў Вялікабрытаніі, там якраз пра гэта і казалі — пра магчымасць знайсці агульную мову з расіянамі.

Вы асабіста верылі ў голуба міру?

Не, я сказаў, што вайна будзе. І што яна будзе ў лютым — расіяне ж любяць сваё 23 лютага. Дарэчы, менавіта ў лютым, менавіта напярэдадні вайны, Латвія перадала Украіне ўзбраенне: "стынгеры", "джавеліны" — усё, што ў нас было.

А ці не страшна было Латвіі застацца без зброі — бо Расія побач?

Карта з размяшчэннем расійскіх войскаў паказвала, што для Латвіі ў той момант не было ніякай пагрозы, а вось для Украіны пагроза была сапраўдная.

Сёння ў паветраную прастору Латвіі залятаюць расійскія дроны. Якую рэакцыю на іх лічыце аптымальнай для сваёй краіны?

А якую рэакцыю вы хацелі б бачыць? Каб мы аб'явілі вайну Расіі? На жаль, па суседстве з намі ідзе вайна, і адзінкавыя дроны абодвух бакоў выпадкова падаюць у Балтыі, Польшчы, Румыніі. Вось калі на Польшчу паляцела адразу 20 дронаў, гэта была ўжо не выпадковасць. Калі такая сітуацыя адбудзецца ў Латвіі, мы будзем збіваць гэтыя дроны — з дапамогай украінцаў (смяецца — рэд.).

Расія тлумачыла свой напад на Украіну жаданнем перашкодзіць яе ўступленню ў НАТА. Чаму ж яна не пачала агрэсію супраць Латвіі, якая стала членам НАТА ў 2004 годзе?

Таму што сяброўства Украіны ў НАТА — толькі нагода для вайны. А прычына — перашкодзіць Украіне пайсці па еўрапейскім шляху развіцця, пераняць еўрапейскія каштоўнасці і выйсці з-пад уплыву Расіі.

А як Латвіі ўдалося выйсці з-пад уплыву Расіі ў 2004-м?

Мы ўжо тады зразумелі, што нашая дзяржаўнасць і бяспека цалкам залежаць ад таго, ці выйдзем мы з-пад Расіі. І прыкладалі адпаведныя намаганні. Напрыклад, каб уступіць у Еўрасаюз, мы за год прынялі больш за 250 законаў, каб узгадніць наша заканадаўства з еўрапейскім. Акрамя таго, гэта быў час, калі НАТА і ЕС развівалі супрацоўніцтва з краінамі былога СССР. Расія тады таксама разглядала магчымасць свайго ўступлення ў НАТА і ЕС. І мы змаглі скарыстацца гэтым акном магчымасцяў.

Вы былі прэзідэнтам Латвіі, калі ў 2008 годзе на Бухарэсцкім саміце НАТА Украіне было адмоўлена ва ўступленні ў Альянс у бліжэйшай перспектыве. Чаму яе тады не прынялі?

На Бухарэсцкім саміце Латвія, Польшча, Румынія падтрымлівалі ідэю ўступлення Украіны ў НАТА. Але лічылася, што Украіна яшчэ не гатовая да сяброўства ў Альянсе. Расіяне дамінавалі на тым саміце. На жаль, ніхто на Захадзе не ўспрыняў сур'ёзна тагачасных выступаў Пуціна, у якіх гаварылася аб пераразмеркаванні міру на расійскіх умовах. А праз некалькі месяцаў, у жніўні 2008 года, Расія напала на Грузію. Але тады Захад не зразумеў, з кім мае справу.

Чаму Еўропа ўвесь час угаворвала сябе, што Расія не ўяўляе ніякай пагрозы?

Магчыма, таму, што ўсе ў Еўропе прывыклі да міру, еўрапейцы не думалі наратывамі, што нехта на кагосьці можа напасці. А думалі наратывамі аб калектыўнай бяспецы, калектыўнай абароне, гарантыях сяброўства ў НАТА. А калі такія краіны, як Латвія, Польшча і Эстонія, казалі пра расійскую пагрозу, нас называлі русафобамі.

НАТА — і без ЗША НАТА

Цяпер, калі ЗША расхістваюць НАТА, вы ўпэўненыя, што сяброўства ў Альянсе ўсё ж з'яўляецца гарантыяй бяспекі для Украіны?

Пазіцыя Амерыкі не разбурыць НАТА. ЗША з'яўляюцца важным гульцом НАТА, але толькі адным з многіх. Кожны член НАТА можа паводзіць сябе ... дзіўна, але праз гэта НАТА не распадзецца. Не забывайце, што большасць яго чальцоў — гэта менавіта краіны Еўропы, якім пашырэнне НАТА на ўсход прынесла стабільнасць і росквіт.

Перыядычна ва Украіне ўздымаецца пытанне аб тым, што ва Усходняй Еўропе можна стварыць новы альянс бяспекі, сябрам якога Украіна як раз і стане, — да прыкладу, у яго могуць увайсці краіны Балтыі, Скандынавіі, Польшча. Якое вашае меркаванне адносна такіх перспектыў?

Навошта ствараць нейкую альтэрнатыву НАТА і распыляць сілы, калі ўжо існуе НАТА — паспяховая арганізацыя бяспекі? Украіну пакуль не прымаюць у НАТА. Але ва Украіны цяпер ёсць самае сучаснае войска ў Еўропе. І вялікая памылка — трымаць Украіну за межамі НАТА. Для Украіны няма іншага шляху, акрамя як у НАТА, і для НАТА няма іншага шляху, акрамя як прыняць Украіну. Не існуе іншых гарантый бяспекі, акрамя вайскоўцаў. А гэта сяброўства ў НАТА. Бо за ўсю гісторыю існавання Альянсу на яго чальцоў ніхто не нападаў менавіта таму, што гаворка ідзе аб іх калектыўнай бяспецы.

Гэта не шантаж: НАТА ў абмен на тэрыторыі

Што вы думаеце аб магчымасці ўдзелу войск краін НАТА ў вайне з Расіяй на баку Украіны?

Добрае пытанне. Але ўдзел — калі? Я думаю, што гэта магчыма толькі пасля таго, як Украіна стане сябрам НАТА.

Але згодна са статутам НАТА краіна ў стане вайны не можа стаць яго чальцом.

Бо ўсё павінна адбывацца паступова. На лініі размежавання спыняецца агонь паміж Расіяй і Украінай. Праходзяць перамовы, якія спыняюць вайну. Украіна ўступае ў НАТА і ЕС у межах тэрыторый, якія будзе кантраляваць.

Але ж гэта прымус Украіны да адмовы ад сваёй законнай тэрыторыі, своеасаблівы шантаж.

Гэта не шантаж. Гэта рэальнае выйсце. Размова не ідзе аб тым, што вы навечна адмаўляецеся ад сваіх тэрыторый, якія цяпер акупаваны Расіяй. Гаворка ідзе аб тым, што вольныя тэрыторыі апынуцца пад абаронай НАТА. А акупаваныя вы зможаце вярнуць пасля. Гэта будзе працяглы працэс. Латвія, напрыклад, была 50 гадоў акупаваная Савецкім Саюзам. Мала хто верыў, што мы адновім сваю дзяржаўнасць. А ў вас сітуацыя лепшая, чым у нас: вы захавалі сваю дзяржаўнасць і вялізную частку сваіх тэрыторый.

Але ў 2007 годзе вы павінны былі назаўжды пакінуць за Расіяй частку Латвіі — Абрэнскі павет.

Чальцом НАТА можа стаць краіна, да якой іншыя краіны не маюць тэрытарыяльных прэтэнзій. Таму мы адмовіліся ад спрэчак з Расіяй датычна Абрэнэ, якія пачаліся яшчэ з 1920-х гадоў. Цяпер гэтая тэрыторыя з'яўляецца часткай Пскоўскай вобласці Расіі. Большасьць яе насельніцтва заўсёды была расіянамі, рэальна гэта расійская глыбінка. Мы вырашылі, што гульня не вартая свечак, і ліквідавалі любую нагоду для тэрытарыяльных спрэчак. Дарэчы, Германаі тады на нас вельмі ціснула, каб мы прынялі менавіта такое рашэнне.

Наіўна думаць, што Расія пасля спынення агню не будзе высоўваць нам тэрытарыяльных прэтэнзій. Да таго ж акупаваныя тэрыторыі Украіны яна лічыць часткай Расіі, нават у сваю канстытуцыю так запісала, перасяліла на іх людзей са сваёй глыбінкі, фактычна каланізавала. У такіх умовах Украіне можа не хапіць 50 гаадоў, каб вярнуць гэтыя тэрыторыі.

Любая сітуацыя не назаўжды. Яшчэ раз падкрэсліваю: вы захавалі сваю дзяржаўнасць. У вас, Грузіі, Эстоніі, Латвіі, Фінляндыі Расія адабрала частку тэрыторый. Але Украіна можа настолькі ўмацавацца на падкантрольнай ёй тэрыторыі, што зможа вярнуць акупаваныя цяпер землі — я гэтага не выключаю. Ужо цяпер яна вельмі магутная ў ваеннай сферы, у яе развіта грамадзянская супольнасць.

Трохкутнік Украіна — Еўропа — Расія

Як вы мяркуеце, чаму мірныя перамовы паміж Украінай, ЗША і Расіяй не могуць выйсці з тупіку?

Па-першае, іх з амерыканскага боку праводзяць не спецыялісты: прэзідэнт Трамп ператварыў перамовы ў сваю сямейную справу. Па-другое, гэтыя перамовы павінны праходзіць у новым фармаце: Украіна, Еўропа, Расія. У нейкі момант Еўропа вельмі спадзявалася ў гэтых перамовах на Амерыку і аддала ёй ініцыятыву. Гэтую ініцыятыву трэба вярнуць. Для гэтага патрэбны смелыя і рашучыя еўрапейскія лідары. Магчыма, у канцлера Германіі атрымаецца падняцца на патрэбны ўзровень. Аднак цяжка праводзіць перамовы, калі Пуцін рэальна іх не жадае.

Па-мойму, сваю самую вялікую памылку Еўропа здзейсніла ў 2022-2023 гадах, у пачатку вайны. Тады ва Украіны была ваенная ініцыятыва, тады Еўропа павінна была даць ёй усю зброю, без абмежаванняў, без умоў і размоваў, проста даць, каб Украіна магла развіць сваю ініцыятыву. Еўропа гэтага не зрабіла, бо баялася канфлікту з Расіяй. Еўропа спазнілася з тым, каб вырашыць праблему меншымі сродкамі. Вайна разраслася.

Дарэчы, думаю, яшчэ адной памылкай Еўропы, была палітыка ігнаравання Пуціна пасля пачатку поўнамаштабнай вайны. Бо заўсёды трэба пакідаць магчымасць дыялогу, якасныя каналы сувязі.

Еўропа і цяпер не вельмі асмялела, скажам шчыра. На вашую думку, як Украіна можа прыцягнуць Еўропу да больш рашучых дзеянняў?

Украіна мае стаць добрым партнёрам для кожнай еўрапейскай краіны. Знайсці агульную мову з суседзямі — каб не мець на ўсходзе Расію, а на захадзе — Венгрыю са Славакіяй. І вырашыць пытанні з еўрапейскімі краінамі ціха і спакойна.

Вы дапускаеце хоць на імгненне, што Расія можа напасці на Еўрасаюз?

Не ўяўляю такога. Але кожную пагрозу ад Расіі трэба ўспрымаць усур'ёз і рыхтавацца ёй супрацьстаяць. Каб "зялёныя чалавечкі" не паўтарыліся. Я думаю, калі б у 2014 годзе ў Крыме ўкраінцы аказалі ўзброены супраціў, Расія спынілася б. Яна не была да яго гатова. А так спачатку Украіна упусціла момант, а потым Еўропа. Але гэта можна зразумець: усе да апошняга спадзяваліся, што не давядзецца ваяваць.

Спадар прэзідэнт, як, на вашую думку, у 2026 годзе будзе развівацца сітуацыя ў трохкутніку Украіна — Еўропа — Расія?

Вельмі цяжкае пытанне. Усе спробы знайсці агульную мову Расія ўспрымае як слабасць. Што ёй прапанаваць? У Анкарыджы Дональд Трамп прапанаваў Пуціну варыянт заканчэння вайны, які дапамог бы Расіі захаваць твар. Пуцін яго не прыняў, таму што ён у ім не меў патрэбы. Я думаю, пакуль асяроддзе Пуціна згодна ваяваць — вайна будзе працягвацца. Трэба зрабіць так, каб Пуціну было немагчыма больш ваяваць. Што гэта можа быць — я не ведаю. Хаця я пра гэта думаю ўвесь час.

Пры падтрымцы "Медыясеткі"