Блакіроўка рахункаў і сім-карт: з чым яшчэ сутыкаюцца экс-палітвязні ў Беларусі

Паводле слоў Кухты, для тых, хто трапіў у спісы “тэрарыстаў” ці “экстрэмістаў”, легальнае існаванне ў краіне практычна немагчымае без знешняй дапамогі:

“Жыццё людзей, якія маюць статус "тэрарыстаў" або "экстрэмістаў", у Беларусі магчымае толькі ў тым выпадку, калі ёсць сваякі, гатовыя цалкам утрымліваць гэтага чалавека за ўласны кошт. Таму што гэтыя людзі часта не маюць магчымасці ні ўладкавацца на працу, ні адкрыць банкаўскі рахунак, ні нават часам аформіць уласную сім-карту”.

Нават калі такому чалавеку ўдаецца знайсці працу, яна, як правіла, нізкакваліфікаваная, не звязаная з яго папярэдняй прафесіяй:

“Гэтыя людзі могуць пайсці, напрыклад, мыць падлогу, падмятаць лесвіцы, прыбіраць грамадскія туалеты”.

Але праблема не толькі ў статусе. Самі працадаўцы баяцца звязвацца з “палітычнымі”, асцерагаючыся лішняй увагі з боку органаў.

Асаблівы псіхалагічны ціск аказвае сістэма нагляду. Тое, што ў нармальнай дзяржаве павінна дапамагаць адаптацыі, у Беларусі стала інструментам падаўлення. Кухта прыводзіць прыклады абсурднай жорсткасці выканаўцаў:

“Была гісторыя, калі мужчыну забаранілі пакідаць межы Мінска. Ён ехаў на машыне па кальцавой дарозе і заехаў заправіцца. А запраўка фармальна знаходзілася па той бок кальца. Ну, як бы па-за межамі Мінска. І пасля гэтага да яго прыйшлі міліцыянеры і пасадзілі яго на некалькі сутак”.

Да гэтага дадаюцца раптоўныя начныя праверкі:

“Яны прыходзяць... з раптоўнымі праверкамі: што ты робіш, чым займаешся. Напрыклад, а 4-й гадзіне ночы да чалавека. Правяраюць яго тэлефон, аглядаюць кватэру, задаюць нязручныя пытанні. І калі адзін раз гэта проста дзіўны інцыдэнт, то на пяты, шосты і восьмы раз людзі патроху проста пачынаюць вар’яцець”.

Для Аляксандра Кухты відавочна, што гэта сістэмная палітыка:

“Беларускі рэжым увайшоў у стан, калі ўжо не можа спыніцца, таму што калі ён спыніцца, то само грамадства будзе задаваць яму нязручныя пытанні пра тое, а што гэта было”.

Dissidentby: “Выйшлі, а фактычна — селі на «хатнюю хімію»”

Прадстаўнікі праваабарончай ініцыятывы Dissidentby падрабязна апісваюць юрыдычныя і фінансавыя пасткі, у якія трапляюць людзі пасля вызвалення. Найцяжэйшым з’яўляецца статус “тэрарыста”, які прызначаецца за каментары паводле артыкулаў 130 і 361 Крымінальнага кодэкса.

Гэтыя людзі абмежаваныя яшчэ ў калоніі: ім забаронена атрымліваць грошы на “атаварку”, а іх сем’і не могуць дапамагчы ім фінансава.

Пасля выхаду на волю сітуацыя асабліва не паляпшаецца. Акрамя цяжкасцей з працаўладкаваннем, адкрыццём банкаўскіх рахункаў і афармленнем сім-карт, пра якія згадвае і прадстаўнік BYSOL, узнікаюць праблемы пры жаданні аформіць даверанасці або правесці нейкія здзелкі.

Некаторыя людзі ідуць працаваць таксістамі, грузчыкамі ці майстрамі па манікюры — гэта дапамагае выжыць, але высокакваліфікаваныя спецыялісты (лекары, настаўнікі, інжынеры) усё роўна губляюць прафесію.

Велізарнае значэнне мае розніца паміж прафілактычным улікам і прэвентыўным наглядам. Нагляд, які часта прызначаюць “палітычным” як “злосным парушальнікам” рэжыму ў калоніі, фактычна ператварае жыццё ў турму дома:

“Часцей за ўсё, амаль заўсёды прызначаецца забарона на выезд, па-першае, прычым не толькі з краіны, але нават з горада пражывання. То-бок чалавек не можа выехаць да сябе на дачу, напрыклад… І яшчэ такое абмежаванне, якое вельмі замінае людзям нармальна жыць, — не пакідаць сваё жыллё з 9 вечара да 6 раніцы. То-бок фактычна гэта «хатняя хімія»... Людзі выйшлі, а фактычна яны не выйшлі, а селі на хатнюю хімію па сутнасці, калі глядзець па ўмовах”.

Праваабаронцы Dissidentby падкрэсліваюць, што рызыка паўторнага арышту захоўваецца заўсёды. Любая актыўнасць звонку можа справакаваць хвалю праверак у тых, хто застаецца ўнутры краіны. Праваабаронцы заклікаюць узважваць рызыкі.

Праваабарончы цэнтр “Вясна”: “Канвеер рэпрэсій не спыняецца”

Паводле даных Dissidentby, кожны тыдзень спіс “экстрэмістаў” папаўняецца ў сярэднім на 20–30 новых зняволеных. Гэта азначае, што кожны тыдзень дзясяткі новых сем’яў сутыкаюцца з той самай рэальнасцю, пра якую кажуць і BYSOL, і Dissidentby: блакіроўка рахункаў, забарона на прафесію, начныя праверкі і жыццё пад наглядам.

Для сістэмы “экстрэміст” — гэта вечнае кляймо, якое не знікае пасля адбыцця тэрміну.

Працуючы над гэтым тэкстам, журналістка Еўрарадыё абапіралася на сведчанні суразмоўцаў з BYSOL і Dissidentby, аднак даныя праваабарончага цэнтра "Вясна" пацвярджаюць сістэмнасць таго, што адбываецца.

Нягледзячы на тое, што некаторых палітвязняў адпускаюць (памілаванні, выхад па тэрміне), канвеер рэпрэсій працуе без паўзаў — пакуль адных выпускаюць, іншых саджаюць.

Юрысты “Вясны” падкрэсліваюць, што цяперашнія памілаванні (пасля ўмяшання прадстаўніцтва ЗША) — гэта не аднаўленне справядлівасці, а змена формы ціску.

Праваабаронца Павел Сапелка называе гэта “гібрыдным пераследам”, пры якім чалавек пераходзіць з турэмнай камеры ў стан поўнай прававой безабароннасці.

“Калі дзяржава заяўляе пра «міласэрнасць», але пакідае чалавека ў прававым «гета», мы маем справу не з аднаўленнем справядлівасці, а з трансфармацыяй формы рэпрэсій”, — канстатуе юрыст.

У сваіх даследаваннях “Вясна” робіць акцэнт на доўгатэрміновых юрыдычных наступствах, якія выходзяць далёка за межы забароны на прафесію.

Маёмасная блакада: людзі са “спіса тэрарыстаў” пазбаўлены магчымасці распараджацца нават тым, што зарабілі сумленнай працай яшчэ да турмы. Яны не могуць прадаць або здаць у арэнду аўтамабіль, кватэру і нават не маюць права ўзаконіць пабудовы на ўласным зямельным участку. Любое натарыяльнае дзеянне, якое датычыцца фінансавай аперацыі, для іх заблакіравана.

Тэрміны “кляйма”: мала хто ўсведамляе, як доўга дзейнічаюць гэтыя абмежаванні. Калі са “спіса тэрарыстаў” чалавека могуць выключыць пасля пагашэння судзімасці, то ў “спісе экстрэмістаў” ён абавязаны заставацца яшчэ пяць гадоў пасля таго, як судзімасць будзе афіцыйна знята або пагашана. Датэрмінова выйсці з гэтых спісаў практычна немагчыма — для гэтага трэба альбо адмяніць, альбо змяніць сам прысуд.

Барацьба за “мінімум”: хоць закон фармальна дазваляе “тэрарыстам” запытваць выкарыстанне сродкаў у памеры “бюджэту пражытачнага мінімуму”, праваабаронцы адзначаюць, што механізм атрымання гэтага дазволу абсалютна непразрысты і на практыцы амаль не працуе.

Парушэнне міжнародных нормаў і “двайное пакаранне”

Юрысты “Вясны” звяртаюць увагу на тое, што такая практыка наўпрост парушае фундаментальныя прынцыпы права, у прыватнасці прынцып Ne bis in idem — забарону караць двойчы за адно і тое ж:

“Чалавека нельга караць двойчы за адно і тое ж. Калі пакаранне паводле прысуду адбытае, а абмежаванні застаюцца — гэта фактычна новае пакаранне без суда”.

З пункту гледжання міжнароднага права, фінансавая і сацыяльная блакада пасля выхаду з калоніі кваліфікуецца як дыскрымінацыя паводле палітычных перакананняў. Замест рэсацыялізацыі дзяржава свядома штурхае чалавека ў “шэры” ці нават “чорны” сектар эканомікі, робячы экс-палітвязня ізгоем:

“Выхад на волю з судзімасцю... цягне за сабой шэраг прававых абмежаванняў. Калі ж чалавек застаецца ў спісах экстрэмістаў і/ці тэрарыстаў, то яго свабода становіцца больш фармальнай: чалавек фізічна не ў камеры, але яго грамадзянскія правы ў значнай ступені абмежаваныя”.

Сёння для ўсіх праваабарончых арганізацый Беларусі важна, каб міжнародная супольнасць настойвала не проста на фізічным вызваленні людзей, а на іх поўнай рэабілітацыі. Без гэтага выхад з турмы застаецца толькі заменай жалезных кратаў на сацыяльна-эканамічныя, дзе прысуд застаецца легітымным у вачах сістэмы, а чалавек — вечным “злачынцам”.

Для экс-палітвязня жыццё ў Беларусі сёння — гэта пастаянны выбар паміж рызыкай новага тэрміну за “няправільную ўсмешку” падчас праверкі і неабходнасцю кінуць усё, уключаючы састарэлых бацькоў, дзеля прывіднай свабоды за мяжой.

“Мы ў адказе за тых, каго мы прыручылі. Мы ў адказе за тых, за каго мы ўпісваемся. Мы ў адказе за тых, каго адпускаюць па нашым слове”, — нагадвае прадстаўнік фонду салідарнасці BYSOL Аляксандр Кухта.

Гэтая адказнасць сёння кладзецца не толькі на праваабарончыя фонды, але і на ўсё грамадства, якое павінна бачыць за лічбамі статыстыкі жывых людзей, што спрабуюць нанова навучыцца дыхаць у краіне, дзе паветра па-ранейшаму застаецца платным і паднаглядным.